Veçoritë stilistike të prozës së shkrimtarit Enver Kushi

20/01/2012 by admin.

 

    Ese  nga Prof. Dr. Resmi Osmani  

1                                                                                                                              

Romani ”Koha zero”

Enver Kushi, shkrimtar, publicist, eseist dhe kulturolog, megjithëse ka nisur të botojë në shtypin letrar të kohës nga mesi i viteve ’70 të shekullit që lamë pas dhe librin e parë me proza të shkurtra,e botoi në vitin 1988,profilin e tij si krijues e shpalos pas viteve  90-të. Krijimtarinë e vet letrare e ka të përmbledhur në librat “Hëna e vitit zero”, 1994,”Ëndrra të ngrira”, 2000, romani “Koha zero”,2002, dhe vëllimi me tregime dhe publicistikë “Apokalips 6”,2006 . Edhe pse e pakët në  sasi, krijimtaria e tij, është disi e veçantë për temat që trajton, në mënyrën e të shkruarit, bukurinë e fjalës dhe elegancën e gjuhës, mjetet e figurshme të shprehjes, filozofinë dhe qëndrimin për ngjarjet, jetën dhe njerëzit, për kompozicionin e zhdërvjellët dhe ndërthurjen e lëndës, mesazhin që transmeton, pleksjen e reales me irealen, fantastikes me surealen, groteskut dhe absurdes, tokësores me qielloren dhe kozmiken, bukurinë e gjuhës, veçantitë dhe tipizimin e personazheve etj. Gjithë këto e veçojnë atë nga krijuesit e tjerë dhe e bëjnë të ketë profilin e vet, origjinal, të dallueshëm dhe tepër të veçantë. Një art dhe prozë ndryshe, jashtë klisheve dhe kanuneve standarde.

Për të nxjerrë në reliev veçoritë krijuese të këtij autori,do të marrim në shqyrtim gjithë krijimtarinë e tij letrare, por pa ndjekur rendin kohor të botimit. Së pari do të shqyrtojmë romanin ”Koha zero”, pasi romani për çdo autor,është kryepuna, arritja e tij më madhore,por jo vetëm për këtë. Në këtë roman, dalin më mirë në pah vlerat e tij krijuese, thelbi i artit të tij. Në pjesën tjetër të krijimtarisë, objekt i studimit dhe analizës, pa pretenduar se ajo do të jetë shteruese, do të bëhen ato veçori të spikatura, që sipas pikëpamjes sime, e bëjnë të veçantë dhe të dallueshëm artin e tij.

2                                              

Si bazë e shkrimit të romanit,siç dëshmon autori në pasthënien e tij, ka shërbyer novela “Hëna e vitit zero” e cila pas përpunimit dhe pasurimit u shndërrua në romanin që po shqyrtojmë. Ngjarjet e romanit zënë fill në fillim të vitit 1991 dhe përfundojnë në mars të vitit 1992.Faqet e tij janë kronika e ngjarjeve ashtu siç janë përjetuar nga autori. Pas shembjes së diktaturës së gjatë, me një ngrirje të jetës në afro pesëdhjetë vjet,vendi dhe njerëzit gati u gjendën në një anije pa busull, që u ndodh në vorbullën e ngjarjeve të rrëmujshme dhe në një tollovi, ku nuk dihej se si duhej të ecej për të arritur në brigjet e ndritura të demokracisë, që ishte njëkohësisht edhe e pranishme edhe e munguar.Në këtë kaos idesh, dëshirash, pikëpamjesh, vizionesh shpesh të shformuara e të mbushura me ndjenjën e hakmarrjes, urrejtjes, etjes për pasurim të shpejtë, dëshirën për çrrënjosjen e komunizmit, nëpërmjet shkatërrimit të gjithë çkaje, që ishte krijuar në atë sistem, u kthyen në psikozë dhe në një patologji shoqërore. Mitingjet populiste, me parulla in ekstremis, pasuar me krijimin e shoqatave dhe partive si shprehje e një pluralizmi të deformuar e  të karikaturizuar,demonstratat dhe grevat, shtypi dhe gazetat opozitare, zhvillimi i shpejtë i tregut të vogël privat, që u kthye në një shfaqje banale e të pështirë të etjes për fitim e mbijetesë, ishin këto dhe të tjera dukuri, që mbizotëruan jetën e atyre viteve. Në krye të dallgëve të kohës, u dukën antivlerat, karrieristët, komunistët antikomunistë më të rrezikshëm se vetë komunistët, pseudo shkrimtarët dhe gazetarët delirantë me status të rrem persekutimi etj. Kërkimi i eshtrave të-të vdekurve e të masakruarve, varrimet dhe zhvarrimet, rilindja e besimeve dhe e kulteve dhe shfaqja e   profetëve të rrem, shëruesve, xherahëve dhe spiritistëve, ishin gjithashtu dukuri të  kësaj kohe. Gjithë këto, janë një pjesë e lëndës së këtij romani, që ka një emër ëndrre. Bëhet fjalë për dimrat apokaliptik të viteve  1991-1992, kur, siç thotë vetë autori, demonët e shkatërrimit projektuan dhe u përpoqën të realizojnë në hapësirat tragjike shqiptare, idenë sa absurde, aq edhe makabre të kohës zero. “Koha zero”, sado e çuditshme të duket në konceptim dhe si kategori filozofike, nuk është dukuri e re. Në histori koha zero si fillim i ri, nuk ka munguar. U konsiderua ajo pas lindjes së Krishtit, pas zbritjes së Kuranit për arabët, apo pas Revolucionit Borgjez Francez, ngjarje që kanë shënuar epoka. Koha zero, për zhvillimet shqiptare të atyre dy viteve(bile edhe më pas) ishte kohë e mynxyrshme, kohë shkatërrimi e rrënimi të vlerave materiale, shpirtërore e morale. Në ekonomi u propagandua dhe u zbatua “Rrafshi zero”: shkatërrimi i ndërmarrjeve ekonomike, fermave, serrave, stallave, plantacioneve me drufrutorë etj. Ndërsa në vlerat shpirtërore, kulturore, krijuese e artistike u arrit deri te djegia e librave në turrën e druve, gjoja në luftën për çrrënjosjen e komunizmit. Shkatërrimi i tyre do të ishte koha zero. Le të fillohej gjithçka nga e para, si të mos kishte ekzistuar asgjë, si në një boshllëk të frikshëm, si në ditën e parë të zanafillës. Ditë pas dite, javë pas jave, muaj pas muaji, psikoza e shkatërrimit dhe rrënimit, shkonte drejt zerimit të kohës.

3                                                          

Kuptohet sesa detyrë të vështirë ka marrë mbi vete autori. Shumë të vështirë. Bile tejet të vështirë. Falë talentit dhe përkushtimit të tij, si krijues e si qytetar,Enver Kushi, ia ka dalë të na japë një vepër të veçantë e tejet të ndryshme, diçka “Sui generis”, që të bën të mendosh dhe ta mbash mend gjatë. Por si e ka arritur? E vlen të ndalemi në mjetet artistike dhe stilistikën e përdorur nga autori. Siç e lartpërmenda, letërsia e shkruar nga Enver Kushi është e një lloji të veçantë, e dallueshme. Pasi ka grumbulluar dhe zotëruar lëndën, pas meditimit për ato ngjarje sa tragji-komike dhe absurde, ka vendosur të përdorë edhe mjete shprehëse, të cila ngërthejnë dhe pleksin realen me irealen, fantastiken dhe surealen, groteskun, hiperbolën, simbolet dhe metaforat e fuqishme, shpesh fantastike dhe vështirë të kuptueshme. Veçanërisht hiperbola dhe teprimi, përqasja e së pabesueshmes me të besueshmen, e së vërtetës me të pavërtetën, bashkimi apo krahasimi i të pangjashmeve dhe i asaj që është fantastike, me natyrë tokësore,qiellore e nganjëherë kozmike, e bëjnë të fortë e të paharrueshëm efektin te lexuesi. Edhe kur zhvillimet janë të dhimbshme, butaforia e paraqitjes së tyre, shkakton një buzagaz të hidhur, por shpesh edhe stepje dhe shtrëngesë shpirtërore, pështirosje, dhe kryesorja, të bëjnë të mendosh e të reflektosh. Futja në roman e ngjarjeve fantastike dhe sureale në masë relativisht të gjerë dhe të shtrirë thuajse në gjithë rrëfimin është, një nga mënyrat shprehëse të autorit: gjarpërinj-lodra që ngjallen,zvarriten e pickojnë, rënkime dhe zëra të nëndheshme që flasin,gjëmime të thella dhe njolla drite në mugëtirë, kocka të fosilizuar lopësh që bien nga qielli, shpendë pa pupla që ulen në pemët pa gjethe, delirantë dhe të çmendur, gjumi i thellë e i zgjatur i disa lagjeve të kryeqytetit, ëndrrat, makthet e frikshme e të llahtarshme, njerëz që lehin netëve si qen nëpër ballkone, gërmime në bulevard për gjetje eshtrash të pushkatuarish, etj. Të para në një kuptim më të plotë, sado që në pamje, duken si kategori irracionale e metafizike, në të vërtetë janë pjesë e subkoshiencës dhe e brendisë së nënshtresave të mendimit njerëzor e subkoshiencës, e racionales, por të veshura me atë përfytyrim, që shkrin në një e pa një kufi të qartë dallimi, të reales me atë që në dukje është e pabesueshme. Në analizë të fundit, e zhveshur nga mbishtresat,ajo shfaq substratin e vërtetë mbi të cilin është  bazuar. Edhe kur nuk duket hapur, realja, e besueshmja, fakti domethënës që duhet paraqitur, shërben si bërthamë kondensimi e kategorive të tjera. Është si kokrriza e rërës, brenda guaskës së perlave.  Kur ajo veshje sublimon, atëherë mbetet thelbi, të cilin lexuesi e rrok intuitivisht. Le të kujtojmë për ngjashmëri përrallat, legjendat, baladat dhe mitologjinë e thesarit tonë popullor që i ka të vetat këto mjete stilistike.

           4                                                    

            I gjithë romani është një ndërthurje metaforash. Por metafora qendrore, lajtmotivi, nga faqet e para deri në fund është ajo e gjarprit. Me të lidhet fati dhe veprimi i personazhit kryesor, tetëmbëdhjetë vjeçarit Andi Kasa, por jo vetëm i atij. Gjarpri është metaforë ambigue. Në mitologjinë shqiptare,vitoret e shtëpisë janë të mira,sjellin fat. Por sido që të jetë, gjarpri është i frikshëm, i pështirë, helmues, vrasës. Që në fillim të romanit,në shtëpinë e Kasajve shkarkohet një maune. Thashethemnaja bën të vetën dhe përhap mister. Dihet një gjë, ngarkesa, ka ardhur nga jashtë, nga kufijtë e veriut! Edhe pse thuhet vetëm një herë, kjo është shumë domethënëse se ajo që ndodhi në vitet e para pas viteve 90-të, nuk ishte një produkt thjesht shqiptar.

 Andi, rastësisht zbulon se ata ishin gjarpërinj lodra. Të gjatë një metër e gjysmë,të punuar bukur,gati si të vërtetë! Edhe pse kundër dëshirës së tij, i gjendur në zgrip të jetës, luftës për ekzistencë, i braktisur nga e dashura,i dëshpëruar, i neveritur nga amullia e jetës dhe gjithçka tjetër, që ishte e kundërta e ëndrrave dhe idealeve të lëvizjes studentore të dhjetorit, ai del në treg. Suksesi ishte i jashtëzakonshëm. Të gjithë duan dhe blejnë gjarpërinj. Pa dashjen e tij,Andi bëhet përhapës i së keqes, i helmit. Saga e gjarpërinjve është një histori më vete. Ata jetësohen, dalin rrugëve, zvarriten mureve, helmojnë, tmerrojnë dhe çmendin njerëzit. Edhe kur i groposin te gropa e madhe,prapa Pallatit të Kulturës, pas një shiu apokaliptik, ata ringjallen dhe dalin rrugëve. (Që nuk jemi çliruar ende nga ajo psikozë e rrëfyen ngjarjet e viteve 1997 dhe 1998). Veç tyre, në veri shfaqen edhe zhapikët e verdhë me njolla të kuqe, që nxisin njerëzit për grabitje, ku gjejnë vdekjen dhjetëra vetë, në një magazinë të shkrumbuar nga zjarri. Andi pasurohet, por kjo nuk e lumturon, përkundrazi. Është e kuptueshme që gjarpri, simbolizon, atë rrymë e mendim regresiv e shkatërrues, por euforik, të “Rrafshit zero”  e “Kohës zero”, që ushqeu veprimet thuajse apokaliptike  dhe që u kthye në një psikozë kolektive të viteve 1991-1992.Edhe pse jo me dëshirën e tij, Andi , naiv e i pavullnetshëm, që përjeton me ankth e si një makth gjithë ngjarjet, u përfshi në atë vorbull dhe u bë viktimë e saj.

       

         5                                                        

      

         Hiperbola dhe grotesku janë përdorur në mënyrë mjeshtërore. Shformimi, karikaturizmi, edhe pse në dukje i bën të dyshimta dhe ndonjëherë edhe të pabesueshme ngjarjet dhe personazhet që i mbartin ato, janë mjete artistike efikase për ilustrimin e absurdit, ligësisë, lakmisë, ideve delirante dhe dukurive të tjera sa të çuditshme dhe të pabesueshme të atyre viteve. Ngjarjet ndërthuren me personazhet natyrshëm. Ngjarjet absurde kanë edhe personazhet absurde. Kronikat e ngjarjeve të ditës dhe të kohës, vijnë papritmas, nga gazetat, radjua apo TV, si ca lajme të zakonshme, apo disi të çuditshme, nuk janë me shtrirje lineare, por vijnë si një mozaik me ngjyra kontrastuese. Në to përfshihet kryesisht kryeqyteti. Parë me kujdes vihet re se në paraqitjen e tyre, nuk ka trillim, por hiperbolizim. Mjafton të kujtohet parulla “Opozitarë por vëllezër” dhe vallja e vëllazërimit në parlament! Midis ngjarjeve gëlojnë edhe personazhet. Episodi i çfarosjes së lopëve të kuqe, që kishin ushqyer me qumështin e tyre kastën e kuqe, ka heroinë ish kujdestaren e lopës së anëtares se Byrosë Politike, që për shërbimet e saj në çrrënjosjen e komunizmit në blegtori, në shkallë rajonale e planetare , për zellin e saj gradohet zv/ministre e Bujqësisë! Shtypi i shkruar, ka edhe ai kalorësit e vet, ish shkruesit e fjalimeve të sekretarëve të parë të partisë, në qytetet e humbur provinciale, pseudo poetët, pseudo të persekutuarit, që për të bërë karrierë shfaqin urrejtje patologjike për letërsinë dhe artin dhe krijuesit e tyre, pa asnjë përjashtim, zotërinjtë Bushkoka, Bushgjoka, Zigur Kuçi,Kolë Dodmerkaj, që shkruajnë, thënë ndryshe,zhgarravisin artikuj sensacionalë, nga rreshtat e të cilëve kullon vrer e helm, që mbjellin urrejtje, hakmarrje, thyerje eshtrash e kafkash, për varje në litar etj. Gazetat e tyre, me titujt “Goditja” dhe “Rrufeja” janë industria e pështymës, baltës dhe helmit. E shpallin njeri-tjetrin më të mirin e më të madhin  poet e gazetar te veriut apo jugut. (Edhe pse kanë kaluar njëzet vjet, disa syresh i kemi ende nëpër këmbë!) Në fund, ata përfundojnë në çmendinë e pastaj, në rrugë të madhe duke lehur e duke vjellë helm gjarpri. Rrafshuesit e vlerave vetjake dhe të mohimit të vlerave intelektuale na shfaqen me vetshpalljet e tyre si president, kryeministër, ministra etj. Figura tragji-komike. Mos tu duket çudi: ato vite kushdo mendonte se mund të bëhej kryeministër apo funksionar i lartë i shtetit!

     

      6

 

Koha zero. Viti Zero,që i jep titullin romanit është,siç thotë autori, një emër ëndrre. Vit apokaliptik. Në roman, herë pas here, heroi kryesor, mediton dhe filozofon për kohën në tërësi dhe kohën zero. Në se koha dhe hapësira ekzistojnë vërtet, pavarësisht nga ne apo janë një sajesë e mendjeve, dhe çfarë është jeta njerëzore dhe e individit, brenda asaj kohe dhe hapësire që jetohet. Idetë dhe mendimet janë të turbullta, abstrakte, subjektive e metafizike. Drejt kohës zero, si një fatalitet, ecet sistematikisht dhe metodikisht hap pas hapi, duke filluar që nga  fillimviti 1991. Metafora aq e gjetur e orëve, të ngecura, të çakërdisura, që në tre pika të ndryshme të kryeqytetit, shënojnë orë të ndryshme dhe kohë të ndryshme(Ndodh edhe sot e kësaj dite!), është preludi, uvertura e dhimbshme. Ajo nuk vonon të vijë. Fillimi është (simbolikisht) 1 marsi 1992. Ngjarjet dhe dukuritë që e paralajmërojnë“Kohën zero”dhe që më pas e shënojnë atë, janë rrëqethëse, të lemerishme, të pështira, pak të thuash të mynxyrshme. Një makth ronitës, që shfaqet me sy hapur. Pas shiut tre ditor dhe gjumit të harresës së kryeqytetasve, dalin gjarpërinjtë që bëhen zotë të gjithë çkaje. Si të vinin nga të tjera botë, shfaqen zogjtë e shpupluar që ulen në pemët dhe shkurret pa gjethe; shfaqen hijet që ndryshojnë emrat e bulevardeve dhe shesheve me emra absurd dhe gjarpërinjsh; kryeqyteti i gjithi, ngjyrë gri-muzgu, zogjtë pa pupla. Zhdukja e teksteve të shkruara nga gazetat dhe librat; shkatërrimi dhe rrënimi i Akademisë së Shkencave, fshirja e këngëve dhe melodive nga shiritat e kasetave të Radio Tiranës. Zëra vajtimtarë e të kobshëm të vajtojcave që dalin nga Instituti i Kulturës Popullore. Ka edhe më: Skënderbeu në piedestalin e monumentit të vet, i zhveshur nga armët, duket si lypsar, vëllezërit Frashëri, të mbetur pa gojë hundë e pa veshë, dukeshin si të sëmurë psikikë, asnjë nuk i njeh. Para monumentit të përçudnuar të Nënë Shqipëri, digjeshin me qindra kafka dhe skelete……Harresë kolektive. Nuk ka pasur “dikur”, nuk ka të shkuar.Nuk duhet të dihet për atë që ka qenë “dikur”. Nuk ka trashëgimi, tradita, histori, nuk ka kulturë, nuk ka vlera. Të tilla zëra nihilistë, që donin të fshinin me fshesën e urrejtjes tërë të shkuarën e këtij populli dhe këtij vendi, në ato vite nuk ishin të pakët, përfshi edhe disa subjekte të veçanta politike. Këtë të vërtetë, autori vetëm sa e ka shprehur me mjetet e arit të tij. Kjo është “Koha zero”, ky është “Viti zero”. Në sfondin gri dhe muzgjeve gri, Andi Kasës, iu duk sikur një gojë gjigante, përtypte pa pushim ditët, javët, muajt, vitet, të asaj që quhej kohë. Do të donte të ishte më mirë i vdekur se i gjallë! I tmerruar ai bën thirrje:”Ndaleni këtë rrënim! Ndaleni këtë rrënim! Koha zero! Koha zero”,Ky është edhe mesazhi.

 

7

 

Natyra, hapësira, koha, peizazhi dhe dukuritë e motit, janë pjesë organike e zhvillimit të ngjarjeve. Autori i ka përdorur ato mjeshtërisht, në funksion të idesë qendrore të romanit. Në faqet e librit ka pak dritë, pak diell, po shumë mjegull, hije gri dhe shi, shumë shi, lajtmotiv i mërzisë, trishtimit dhe vuajtjes. Shi që s’ka të pushuar, që me ftohtësinë dhe zymtësinë, lagështinë dhe të ftohtit, krijon atmosferën rënduese, reumatizëm shpirtërore dhe shtrëngesë psikologjike. Erërat e ftohta, shakullinat, shtyjnë tutje retë dhe perden gri të shiut, i cili si një perde e qullët e varur në hapësirën qiell-tokë, lëkundet në hapësirë si një masë opake, duke mos lënë të duket horizonti. Në roman ka vetëm një horizont, ai gri dhe trishtimi që nuk ndahet as ditë as natë. Edhe qielli është një kupolë e rëndë, e plumbtë, shtypëse, gjithashtu me të përhinjtën e mërzisë e të trishtimit. Hëna e ftohtë, e zbehtë, indiferente ndaj asaj që ndodh në tokën tonë, në rrugëtimin ritual  qiellor, me rrumbullakësinë e saj ngjan si një zero. Është “Hëna e vitit zero”. Gjithë hapësira, është një dekor i trishtuar ku zhvillohen ngjarje po aq të trishtuara e fantazmagorike. Kryeqyteti, shpesh pa dritë, pa energji elektrike, mardh e rrëgjohet nën të ftohtat dimërore. Gëlltit ëndrra të frikshme në shurdhmemecërinë e tij. Ndërtesave, pallateve, u ka rënë hije e rëndë e murrëtyer si një lëngatë. Brenda tyre bëhet jetë e plogët, delirante , me ëndrra të frikshme, me dëshirë për pasurim, por pa gëzim. Në roman s’ka gëzim, s’ka buzëqeshje të dashur e të shëndetshme, por të hidhur. Gëzimi vritet përditë, për t’ia lenë vendin shkretëtirës shpirtërore. Një rreze drite e dashurisë që përjeton Andi Kasa, tretet si vesa mëngjesore, nën lakminë mashtruese dhe iluzore, për jetë më të mirë të vajzës, që bie në kthetrat e trafikantëve të prostitucionit. Vendin e dashurisë e zë urrejtja. Është “Viti zero”, ”Koha zero”!

     

      8

 

Në mbyllje të kësaj sprove, duhet t’i rikthehem edhe një herë fillimit. Arti i të shkruarit të autorit Enver Kushi, është i veçantë dhe modern, në paraqitjen e subjektit dhe zhvillimit të lëndës, të thurjes së reales me irealen, relativisht i vështirë për t’u kuptuar nga lexuesi i zakonshëm. Kjo prozë është shkruar për një lexues më të kualifikuar, elitar. Në këtë vështirësi qëndron edhe bukuria e saj. Lexuesi duhet të mendojë, të vrasë mendjen, të zbërthejë formën dhe kuptimin e lëndës, për të nxjerrë të vërtetën dhe kuptimin real, për të arritur te e vërteta e asaj që autori ka dashur të shprehë, te mesazhi i veprës. Proza e Enver Kushit në përgjithësi, duhet lexuar e rilexuar me kujdes e ngadalë, për të zbuluar atë që nuk thuhet, që është midis rreshtave, domethënien e metaforave dhe simboleve. Shpesh, paragrafë e faqe të tëra, ngjasojnë me ekuacionet algjebrike, herë më të thjeshta e herë me disa të panjohura. Lexuesi për t’i shijuar, duhet t’i zgjidhë, në mos për të  rrokur idenë e plotë të autorit, për të nxjerrë një përfundim të vetin, i cili do ta bindte dhe kënaqte. Duhet të pranojmë se lexues të ndryshëm, në varësi të formimit dhe iluminimit të tyre, si në gjykimin e një pikture abstraksioniste, do të nxjerrin përfundime të ndryshme, që ndofta, autori nuk i ka menduar apo nuk i shpreh. Kjo është edhe bukuria edhe një nga veçoritë e kësaj forme të shkruari, që e angazhon dhe e përfshin lexuesin. Për hir të së vërtetës, duhet thënë se nuk kemi të bëjmë me prozë hermetike. Autori lë dritare të hapura për të depërtuar në brendinë e lëndës, siç është rasti i shprehjes së mendimeve të personazheve për idetë e dhjetorit, demokracinë, apo qëndrimet e tejskajshme dhe motivet që i nxisin.

Një nga aspektet, që këtë roman e bën nga më interesantët e prozës së pas viteve 90-të, është gjuha e bukur, fjala e zgjedhur, tipizimi i personazheve me të folme dialektore dhe shkrimi elegant dhe i ngjeshur me ide. Dialogu, sado i pakët, është i shkathët dhe me ritëm të brendshëm, si kontrapunti muzikor, në ngulitje të idesë që shpreh fjala e thënë. Mënyra e paraqitjes së ngjarjeve dhe gjuha e përdorur janë sugjestionuese. Ato bëjnë ta jetosh ngjarjen me sytë e mendjes, të ngjallin së brendshmi ndjesinë e ftohtësisë, të së frikshmes, të së pështirës dhe ndotësisë. Kurse grotesku dhe hiperbola, bëjnë që buza të vihet në gaz dhe të ngjallet ndjenja e përbuzjes për personazhet e stigmatizuar. Ka krerë e faqe, që përngjasojnë me skenat e filmave horror: zogjtë e shpupluar, zvarrisja e gjarpërinjve në bulevard, eshtrat e lopëve që sillen nga qentë e Kamzës, gruaja që heq zvarrë dymbëdhjetë skelete kokëlope, zërat e të vdekurve nga nëndheu, etj., bëjnë që të ngjallet përfytyrimi e fantazia dhe të përjetohen me ankth dhe emocion nga lexuesi, si të ishte pjesëmarrës në ngjarje. Duke bërë kësisoj, që lexuesi të mendohet dhe t’i fiksojë për t’i mbajtur mend gjatë. Këtu qëndron edhe forca e artit të vërtetë.

Kompozicioni është ndërtuar mjeshtërisht dhe në funksion të idesë qendrore të romanit. Muzgjet, me ngjarjet kriminale të para viteve 90-të, reflekse të totalitarizmit dhe luftës së klasave, kanë për objekt justifikimin dhe motivimin e përmbysjes së atij regjimi të urryer. Ato muzgje janë tragjike. Por disa nga ngjarjet vijuese, pas tyre,  çuditërisht përshkohen nga e njëjta frymë, me kah të kundërt, por tashmë si psikozë, të pa realizueshme dhe gati komike. Janë të kthyera përmbys, por megjithatë, sjellin dëm shumanshmërisht të madh, për të arritur deri te “Koha zero”. Arkitektura e kompozimit është solide, edhe pse në brendi të ngrehinës së tij gërshetohen labirinte të shumtë, në mbyllje të çdo pjese , takohen në një pikë, që është si një sheshpushim midis shkallëve për t’u ngjitur më lart, për t’u njohur me pamje të tjera. Pas muzgjeve dhe zymtësisë së kobshme, në mbyllje të romanit, është një paragraf, i mbushur me dritë e diell, si fund i zymtisë dhe ëndrrës së gjatë, dalja nga tuneli, kthimi i shpresës, i gëzimit, i jetës së zakonshme dhe normalitetit. Kur e lexon, lëçitësi ndjen një çlirim të brendshëm, teksa sheh që errësirës ia zë vendin drita.

                                                                 *     *     *

Kanë kaluar njëzet vite nga koha e zhvillimit të ngjarjeve të romanit “Koha zero”. Ata që kanë lindur ato vite tashmë janë njëzet-vjeçare. Romani i drejtohet këtij brezi. Ata duhet të jenë lexuesit e tij, ndofta ngjarjet do t’u duken të pabesueshme, të habitshme, por duhet të besojnë se të tilla kanë qenë. Duhet t’i dinë, që të mos i lejojnë të ndodhin më. Ata duhet të rrokin mesazhin e ndërtimit dhe jo të shkatërrimit e të rrënimit, të dashurisë e harmonisë dhe jo të urrejtjes, të mirëkuptimit dhe konsensusit dhe jo të mosmarrëveshjeve tragjike, të atdhedashurisë dhe respektimit të historisë sonë, të ruajtjes dhe nderimit e vlerësimit të simboleve dhe kulturës kombëtare. Mesazhe që lexuesi do t’i zbulojë në këtë roman.

 

         II-TREGIMET DHE NOVELAT

 

Janë pjesë organike e opusit krijues të këtij autori. Dallohen jo vetëm për nga tematika,larmia shtjellimi i ndodhive, por kryesisht nga ajo çka autori elaboron në laboratorin e tij krijues dhe, që ia  kumton lexuesit, por edhe nga mënyra se si e arrin ta përcjellë atë kumt.

Tregimet dhe novelat janë përmbledhur në tre libra: “Porta e madhe”.1988; “Ëndrra të Ngrira”,2000 dhe “Apokalips 6”,2006.

        1

        Fillimet letrare. Është me interes të dihet, siç u tha në krye të herës, se fillimet letrare të Enver Kushit kanë nisur që në bangat e shkollës së mesme, kur ishte shtatëmbëdhjetë vjeçar, por më dukshëm u shfaq pas viteve  70-të të shekullit që lamë pas kur ishte mësues i letërsisë në shkollën e mesme të qytetit të Rrogozhinës. Në fund të vitit 1975, në gazetën letrare “Drita” u botua tregimi”Çminimi”, këtij tregimi iu dha çmimi i tretë vjetor. Më pas,po në “Drita”u botua tregimi”Dimri i fundit  i 44-ës”. Ndihmesë dhe inkurajim për këto botime dha shkrimtari Vath Koreshi. I përfshirë nga emocioni i këtyre sukseseve të para, i nxitur edhe nga Vath Koreshi dhe Moikom Zeqo, përgatiti vëllimin e parë me tregime. Kur tregimet u përmblodhën në vëllimin “Porta e Madhe”, u paraqitën në shtëpinë botuese në vitin 1977. Censorëve të atëhershëm, nuk u shpëtuan pa vënë re disa risi të prozës së tij, që sipas tyre ishin ndikime të huaja të prozës moderne borgjezo-revizioniste, të Xhojsit dhe Kafkës!.Konstatim sa idiot edhe absurd. Shkrimtari i ri, as i njihte as i kish lexuar këta autorë. Mjaftoi ky konstatim, që libri, ti kthehej autorit tre herë, shoqëruar me vërejtje absurde. Dhe të mbahej dhjetë vjet  në sirtar deri sa të shihte dritën e botimit. Këto vite pritjeje, ishin të mbushura me ditë gri, me dhimbje,zymtësi dhe trishtim, me net pa gjumë, të shkurajimit dhe ndjenjës së vetmisë e braktisjes së krijimtarisë së tij. Nuk ishin pak por dhjetë vite pritjeje, dhjetë vite humbjeje e dekurajimi. Krijimet e munguara të atyre viteve, që  me siguri do të ishin po aq të arrira e të bukura si ato që erdhën më pas, na i ka borxh burokracia e atëhershme me censurën e saj të rreptë e tinëzare. Është për të vënë re se kur libri u lejua për botim në vitin 1988, njeri nga recensentët, ishte  një nga emrat më të njohur e të vlerësuar të kritikës së asaj kohe, Razi Brahimi.

       E vlen të ndalemi në këtë vëllim të parë me tregime që çel rrugën e krijimtarisë letrare të këtij autori, jo vetëm për peripecitë nëpër të cilat kaloj. Thonë, që dita e mirë duket që në mëngjes. Edhe se si do të jetë krijimtaria e një shkrimtari, mund të duket që në krijimet e para. Që në fillimet e veta, autori, dëshmon talent  dhe se e ka përvetësuar mirë teknikën e tregimit të shkurtër. Hyrja bëhet e drejtpërdrejtë dhe pa perifrazime, kompozicioni është i zhdërvjellët, i përthyer, dialogu i shkathët dhe me masë, rrëfimi i rrjedhshëm dhe i qetë, figuracioni i gjetur dhe gjuha e pastër, me fjalë të kursyera por të  bukura. Qysh në fillimet e veta, autori di të shprehë edhe për ngjarje madhore, të përgjithshmen me anë të së  veçantës, të tërën nëpërmjet së pjesshmes dhe detajit, duke u dhënë atyre forcë shprehëse përgjithësuese e sugjestionuese(“Porta e Madhe”), apo akte që në vet-vete kanë brenda tyre një frymë heroike, jepen thjesht si të ishin ndodhi të zakonshme (“Çminimi”), por që nëpërmjet kësaj thjeshtësie lexuesi arrin të kapë atë që është sublime, pas çdo mine të çmontuar përgjonte vdekja. Një fushë e mbjellë me mina vdekjeprurëse u pastrua, që në të të mbillej gruri dhe të gjallërohej jeta. Pa dashur të ndalem gjatë në këto tregime të para,(që për autorin, besoj, janë nostalgjike si dashuria e parë), dua të vë në dukje, se në ‘to gjenden disa embrione, sythe dhe bulëza lulesh, që për shkaqet e kohës kur u shkruan, ngricës së censurës, shfaqen si të ndrojtura e të përgjumura, të shpërndara e fragmentare në disa tregime, por që do të shpërthejnë me forcë e bukuri, në krijimtarinë e viteve pasardhës kur, autori do të zotëronte lirinë krijuese. E kam fjalën për simbole dhe metafora disi abstrakte, fluide e fantastike, të cilat gjenden në disa tregime si “Lumi i Jetës”: me çeljen e zambakut në dimër(stinë kjo e pazakonshme për këtë dukuri) dhe më pas si diçka e paralajmëruar, lindja e fëmijës . Ëndrra me mëzin e bardhë i cili simbolizon ardhjen në jetë të një fëmije për çiftin që aq shumë e dëshiron atë; ”Plazhi pranë pyllit me pisha” ku skeletet e zbardhur të drurëve të nxjerrë nga deti në ranishte, përngjasojnë me dinozaurë, “Brenga e gjyshes “ e cila si të thuash, në shprehje të formimit të konstitucionit të saj shpirtëror, e kishte marrë fshatin me vete (dy gurë dhe një pemë bajame) etj. Shpesh edhe peizazhet, me madhështinë dhe panatyrshmërinë e tyre duken sureale: Muzgjet gri, lindjet dhe perëndimet e përflakura, gjëmimet e dheut, shkulmet e dritës, rënia e borës, shirat e paprera etj. Krahasimet shpesh janë sugjestionuese …”U dëgjua një këngë. Në fillim ngadalë, e më pas ajo u duk sikur doli nga ato rrënjë të thella të bajames, u ngjit lart e nisi të binte mbi supet tona si qindra e qindra petale…..” Te “Brenga e Gjyshes”. Të viteve 80-të janë edhe tregimet “Verbëri”, “Në udhëtim” dhe “Kujtime”, që autori i ka përfshirë në librin “Apokalips 6”. Janë vijim i periudhës së parë të krijimtarisë, tregime me frymë realiste, por subjekti, tema që trajtojnë, dy prej tyre i bën disi të ashpra e natyraliste. Parë në këndvështrimin e kërkesave të letërsisë zyrtare të kohës, vlen të vihet në dukje se këto krijime, nuk futen dot në kallëpin e soc-realizmit. Ato janë tregime, ku autori është vet-vetja, ai me sinqeritet e dashuri, ka shprehur siç i ndjente dhe mendonte dukuritë historike dhe ato të jetës shoqërore. “Porta e Madhe” një vëllim modest, me njëmbëdhjetë tregime të shkurtra, edhe pse disa ngjajnë si skica apo etyde, rrëfente se në portën e letërsisë po trokiste një talent i ri e i spikatur.

           2

           Tematika e tregimeve dhe novelave. Në shkrimet e publikuara pas viteve 90-të, është relativisht e kufizuar,por nuk i mungon larmia. Ajo duhet parë si e  lidhur ngushtë dhe e kondicionuar me konstitucionin shpirtëror, filozofinë, pikëpamjet dhe këndvështrimin vetjak nga ana e autorit, të zhvillimit të ngjarjeve dhe dukurive social-ekonomike e kulturore të tranzicionit demokratik shqiptar, i cili ende nuk po përfundon edhe pse kanë kaluar njëzet vjet. Enver Kushi, e sheh misionin e shkrimtarit(kuptohet edhe të vetin) si atë të një rebeli, që është i papajtueshëm me çdo gjë negative, me politikat e mbrapshta, mashtrimet dhe megalomanin boshe e shterpë. Për shkrimtarin si tribun, duhet të jenë të papranueshme kompromiset me politikën dhe robërimin prej saj, këto do të ishin vargonj për shkrimtarin. Për të fjala dhe mendimi i lirë është i pazëvendësueshëm,si ajri dhe drita. Në qendër të temave është fati i njeriut të thjeshtë pësimet,zhgënjimet dhe vuajtjet në luftën për ekzistencë dhe identitet. Le të kuptohemi drejt. Me qëndrimet e veta kritike, autori nuk është aspak nostalgjik i së shkuarës, përkundrazi, është orakull i vithisjes dhe kritik i saj. Le të kujtojmë novelën “Në pritje të mjegullës”. Por ai nuk mund të rrijë pa fshikulluar gjithë ato prapësi e paudhësi, që u shfaqën si shtrembërim në vitet e para të ndërrimit të sistemit dhe ngjarjet, që pasuan vitin  apokaliptik 1997, të cilat kanë gjetur shprehje në “Hëna e vitit zero”, “Koha zero” dhe “Apokalips 6”. Ky është edhe një nga misionet e shkrimtarit, të jetë pasqyrë e ngjarjeve dhe e jetës së kohës. Enver Kushi, është shkrimtar i angazhuar, i ndjeshëm ndaj fateve të njerëzve, ndaj fatit të individit dhe pësimeve e fatkeqësive që atij i ndodhin në luftën për një jetë më të mirë, me shpresën për të qenë i lumtur.Shumë nga personazhet, i zë nën vete pesha e rëndë e rrotës së jetës, fati i tyre është tragjik apo i palumtur. Lexuesi duhet ta gjejë vetë përsenë e atij fundi. Ai është i angazhuar dhe me shqetësim atdhetar për fatin e bashkëkombësve, shqiptarëve në trojet amtare dhe  kudo që ata jetojnë. Kjo vihet re edhe në udhëpërshkrimet, skenarët e filmave etj. Duket se i përjeton ato me emocion, brengosje të brendshme dhe shqetësim qytetar. Me syrin e vëzhguesit, të psikologut dhe filozofit, ai vrojton dukuritë, ngjarjet, zhvillimet dhe ndikimet që ato kanë mbi njerëzit, nga një këndvështrim ndryshe, si një fotograf, që rreket të vërë në objektiv atë që të tjerët s’e shohin. Ai zhbiron jetën, psikikën dhe mendësinë e heronjve, të cilët në të shumtën e herëve(kjo duhet theksuar mirë), janë njerëz të thjeshtë, shqyrton mendësinë e  tyre, zbret në botën e brendshme, në shpirtin e tyre të trazuar, për të treguar e pasqyruar pështjellimin, ndjeshmërinë dhe  sjelljet e tyre, si kundërveprim i shkaktuar nga ndikimi i rrethanave të botës së jashtme, që më së shumti janë të pavolitshme e të palumtura. Këto të veçanta, këto prapësi të jetës shoqërore, si plagë të trashëguara nga e kaluara, por edhe nga tranzicioni ynë i stërzgjatur e i përçudnuar, që janë shpesh absurde, tragjike, qesharake, të dhimbshme për jetët njerëzore të shqiptarëve.  Kjo materie tematike e pasqyruar në subkoshiencë, hyn në laboratorin e tij krijues dhe me fuqinë e talentit, përfytyrimit dhe fantazisë e përkushtimit, vishen me metafora, simbole, hiperbola, shpesh fantastike dhe surealiste, me gjuhën dhe figuracionin shprehës e të bukur dhe  kthehen në vepra arti, që kanë potencial të brendshëm dhe fuqi induktive. Ato janë dëshmi dhe kronikë e kohës. Janë copëza Shqipërie. Natyrisht, autori nuk është thjesht një soditës, ai mban qëndrimin e vet, pohues apo mohues, shpesh keqardhës e dëshpërues, siç është rasti në tregimin  tronditës “Trutë e ngrira”, ku bëhet fjalë për ndërrimin e emrave dhe fesë dhe   tjetërsimin dhe nderimin e identitetit të emigrantëve tanë në Greqi. Thirrja e djaloshit shqiptar: ”Ku është emni im bre? Më ka hup emni. Ma gjeni emnin tem,bre ….” është si një klithje për fatin tejet të keq të bashkëkombësve tanë. E njëjta mund të thuhet edhe për tregimin”Zëra ëndrre”, ku me mjete artistike thuajse fantastike, ku pleksen ëndrrat me hijet e shpirtrave, stigmatizohet varfëria dhe tregu i mbushur me mbeturinat dhe hedhurinat e vendeve të tjera, që mund të çojnë edhe në vdekjen e përdoruesve të mallrave, është një ironi sarkastike për gjoja atë lulëzim “Të fuqishëm”të ekonomisë së tregut! Por këtë qëndrim, lexuesi rrallë e has të shfaqur sheshit, të qëruar, ai duhet ta zbulojë dhe, për të arritur deri aty,  duhet të veprojë si kërkuesi i arit, që shpëlan rërën për të veçuar kokrrizat e arta. E mundimshme, por gjetja është  shumë e vlefshme! Të kësaj natyre(apo stili)  janë novelat “Apokalips 6”, ”Tru të ngrira”, “Zgjimi i detit”, ”Gërmadhat e shpirtit”, ”Rënkimi i puseve”, etj. Subjekte që hasen më shpesh janë temat që vërtiten rreth ekzistencës, identitetit, mistikes, jetës, vuajtjeve, dashurisë dhe vdekjes, pjesë të qenësishme e të pandara të qenies njerëzore. Në shtjellën e tyre, si në një gjeratore fatale, në një sfond shpesh sureal e fantazmagorik, sillen e përsillen, luftojnë e përpiqen njerëzit në ngjarjet që i përfshijnë. Shpesh ata dalin humbës.

           3

           Metafora e të vdekurve,varreve dhe të ringjallurve. Besoj, se megjithëse e vështirë, pa pretenduar se them gjithnjë fjalën e fundit dhe doemos të duhurën, (sado që për këtë synoj), e vlen që të ndalemi në disa dukuri metafizike të diskutueshme, të jetë-vdekjes dhe marrëdhënieve të trupit me shpirtin, të lëndores me shpirtëroren, të materiales me jolëndoren dhe mënyrën se si i ka përdorur dhe  veshur autori me velin artistik.

Shpirtrat, hijet, të vdekurit dhe të ringjallurit, janë mjete artistike dhe subjekte të përdorura që së lashti në eposin homerik, nga tragjikët e vjetër grekë,Eskili,Herodoti, etj. Në kohë të mëvonshme Dantja në “Komedinë Hyjnore” Servantesi te “Don Kishoti” Shekspiri në tragjeditë e veta te “Hamleti” etj. Një shembull me skena të frikshme e të tmerrshme është “Zbulesa e Gjonit”në ungjill, apo e njohur ndryshe si Apokalipsi. Me figura të tilla është e mbushur një pjesë e përrallave të folklorit tonë apo disa balada si “Kostandini dhe Garentina”. Në letërsinë dhe kinematografinë e sotme perëndimore, këto tema lëvrohen nga shumë autorë e kineastë. Parë në këtë këndvështrim, për E.Kushin kjo nuk është mirëfilli një risi, por risi është fakti se ai, ku më shumë e ku më pak, i ka përdorur këto subjekte,të marra nga bota dhe jeta shqiptare, thuajse në gjithë krijimtarinë e tij, të pleksura me elementët e surealizmit,të fantastikes, groteskut e simbolizmit, çka përbën edhe origjinalitetin dhe individualitetin e krijimtarisë së tij.  Ai nuk është epigon i askujt,ka artin e vet dhe mënyrën e vet të kumtit artistik. Natyrisht, ka që edhe nuk e kuptojnë, por ky nuk është problemi i tij.       

           Novelën “Rënkimi i puseve” mund ta quajmë ndryshe edhe “Saga e varreve”,sepse shtrirja e tyre në kohë nis nga gjysma e dytë e viteve njëzet të shekullit të mëparshëm dhe arrin deri në ditët tona.Histori një shekullore. Përveç kësaj novele, varret dhe vdekja hasen te “Viti zero”, “Në pritje të mjegullës”, te “Gërmadhat e shpirtit” etj. Në dukje të parë,”Rënkimi i puseve” ngjan me një kronikë të odisesë së varrezave të Tiranës: në fillim të shpërndara në gjithë Tiranën, pastaj ”Reforma”nën kujdesin e Kryetarit të Shtetit për shpërnguljen e tyre në “Varrin e Bamit”, zgjerimi i sipërfaqes me dekret nga qeveria kuislinge fashiste më 1939; shkulja e varreve nga “Varri i Bamit” dhe ngritja e varrezave të reja në Sharrë e Tufinë,këtë herë nga Komiteti Ekzekutiv i Tiranës, shkulja e eshtrave të Enver Hoxhës dhe anëtarëve të vdekur të Byrosë Politike nga varrezat e “Dëshmorëve të kombit” në fillim të viteve 90-të, kriza e tokës për varreza, rreziku për të mbetur pa varrosur të vdekurit e kryeqytetit, zbulimi i varrezave masive të- të pushkatuarve nga komunizmi, lulëzimi i Ndërmarrjeve Funerale, kthimi i vdekjes në biznes, parapagimi i vendvarrimit dhe konkurrenca që arrin deri në vjedhjen e të vdekurve!          Varrim-zhvarrimet, kanë pasur vazhdimësi, që nuk mund ta quajmë inerciale. Kërkimi i varreve të paditura të viktimave të komunizmit ende vazhdon. Zhvarrosjet makabre në kishën e Kosinës në Përmet dhe tash së fundi në kishën e Boboshticës në Korçë, varrezat përkujtimore të ushtarëve grekë në Këlcyrë …….. Skuadra varrkërkuesish me lopata në supe që lëvizin nëpër muzgje,kodrave e luginave. Varre,varre! Të vdekur dhe varre, sa shumë të vdekur dhe varre! Është e ditur, vdekja është fundi i jetës.  Vjen natyrshëm ose me përdhunë, në moshë të thyer ose  para kohe. Njeriu edhe  e jep jetën, duke u flijuar për qëllime dhe ideale të larta”Me dhanë jetën si me le. “  Paradoksalisht ajo lind bashkë me fëmijën. Është bashkudhëtare, deri sa ti vijë ora  sosjes së jetës dhe ardhjes së Xhibrilit! Nuk zgjedh as kohë,as moshë as radhë. Është sovrane në vendimet e saj.Është e rëndë dhe e dhimbshme,por duke qenë fundi i gjithkujt,gjendet dhe ngushëllim! Përcjellja për në varr, që është banesa e fundit të amshuar,  është nderimi i atij që ikën e që përcillet me shumë dhimbje e hidhërim. Ngjan e çuditshme, por vjen një kohë që njeriu e pret vdekjen. Kujtoni rastet kur të moshuarit venë mënjanë paratë e shpenzimeve të varrimit, apo plakat që mbajnë në sepete qefinët. Një i moshuar në novelën “Në pritje të mjegullës”, e hap varrin e vet për së gjalli dhe shkon e kujdeset për të çdo ditë! Të vdekurit përcillen gjithherë me dhembje nga  kortezhet e përmortshme dhe lutjet fetare  për prehje në paqe. Çdo familje, ka të vdekurit e saj. Në ato varre janë rrënjët e nëndheshme që lidhin të gjallët me të parët e tyre, me vendlindjen apo tokën e mëmëdheut. Trazimi i eshtrave të-të vdekurve, është blasfemi, mëkat. Kush nuk respekton vdekjen, nuk respekton as jetën. Ky përçudnim, që ndofta është unikal, ka ndodhur dhe vazhdon të ndodhë në Shqipërinë tonë. Është një nga shfaqjet e shëmtuara të kohës, prandaj ndofta Enver Kushi, e bën objekt të artit të vet. Në novelën e mësipërme, “Hakmarrja” e të vdekurve që u kanë trazuar eshtrat dhe u kanë dhunuar varret, nuk vonon. Është e padukshme, misterioze, por e frikshme, drithëruese, tronditëse, me psikozën e së keqes që pulson në ajr, pushton banorët të cilët humbin qetësinë shohin ëndrra të frikshme dhe në një pritje fatale, nuk dinë se nga dhe si do të vijë e keqja. Pas popullimit të “Varrit të Bamit” dhe mbylljes së puseve të ujit infektuar në oborret e shtëpive, ndjehen netëve rënkimet e frikshme që vijnë nga toka,nga gryka e puseve të mbyllur. Projektuesi dhe ndërtuesi i puseve, që “dinte gjuhën e tokës dhe të ujit”u gjend i vdekur në oborrin e shtëpisë së Dyrr Allës. Dheu vazhdon të rënkojë. Po a rënkon vërtet toka? Ajo vërtet rënkon së thelli,po atë rënkim nuk mund ta ndjejnë ata që s’kanë veshë! E ndjejnë ata që janë të lidhur me të. Metafora e rënkimit, rrëfen pasojat e shkatërrimit të asaj, që në këtë tokë , anë e mbanë vendit,  ishte krijuar me shumë dituri, mund e djersë. Kam parë burra pleq e të nderuar,specialistë e projektues të veprave të mëdha që në ato vite kanë qarë, pa u ardhur turp, kur shihnin shkatërrimin e veprës së jetës së tyre, nga falangat e ideuesve  të zbatimit  të idesë  së çmendur e mohuese të “Rrafshit zero”(Si “Koha zero”). Lotët e tyre ishin jo vetëm brengosje por edhe protestë.Zenel Lala, ndërtuesi i puseve, u gjend i vdekur pasi iu shkatërrua gjithçka kishte ndërtuar në vitet e gjata të jetës së tij. Vdekja e Zenelit është një simbol që flet shumë. Nuk vonon dhe vjen ndëshkimi tjetër nga nëntoka e “Varreve të Bamit” në lagjen e pallateve me parafabrikate të ngritura aty. Në pavijonin e psikiatrisë,shtohen pacientët dhe të shtruarit nga kjo lagje. Simptomat: pagjumësi e theksuar, makthe, halucinacione  auditive si zëra që u flasin atyre në emër, kërcënime e urdhra, trokitje në dritare e dyer etj…….Dy gra të moshës 35 vjeçare u shtruan menjëherë .Ato janë të  mbyllura në dhomat e sigurisë së lartë. Në banorët e lagjes “Varri i Bamit”,deklaron Organizata Bazë e Partisë, është përhapur nga armiku i klasës psikoza e frikës! Si për të pohuar gjithë ç’është shtjelluar më par në novelë,në fund të saj, vijnë ca njoftime të thata, telegrafike: Zbulimi i varrezës  masive në periferinë perëndimore të kryeqytetit; heqja e eshtrave të diktatorit Enver Hoxha dhe të bashkëpunëtorëve të tij të ngushte nga varrezat e Dëshmorëve të Kombit; kërkimi rrëzë kodrave pranë malit të Dajtit i eshtrave të ish gjeneralëve të pushkatuar; rivarrosja e eshtrave të nacionalistëve të shquar në Shkodër,Korçë dhe Tiranë; gjendet varri i ish kryeministrit Mehmet Shehu dhe si për ti vënë kapak gjithë kësaj varreade, dalin pronarët e tokës të varrezave të Sharrës dhe shitja e trojeve për varreza private! Autori ka gjetur këtë formë komunikimi me lexuesin, që ai të nxjerrë vetë përfundimet dhe qëndrimin që duhet të mbajë. Diktatura e gjatë komuniste, amullia në mënyrën e të menduarit, që erdhi pas rrëzimit të saj, anarkia që përfshiu vendin, tejkalimi i së drejtës dhe shpërdorimi i lirisë, sollën edhe veprime të mbrapshta si ato të varrim-zhvarrimeve vend e pavend, që u ngjajnë ëndrrave të frikshme.

        Kanë kaluar pesë vite nga botimi i novelës, por telenovela e frikshme, makabre dhe çnjerëzore e çvarrimeve vazhdon të jetë ende e pranishme. Jo rrallë,në mediat dëgjojmë njoftime për mbarimin e truallit të varrezave! Shfaqja më e shëmtuar e këtij viti( 2011) ishte ajo e kishës së Boboshticës në Korçë, ku eshtrat e të parëve, u nxorën dhe u lanë në dritë të diellit! Autori, në këtë novelë dhe të tjera, ku përkitazi preket ky subjekt, pavarësisht nga mënyra abstrakte dhe sureale e shtjellimit, është kundër psikozës së vdekjes dhe veprimeve abuzuese me të, ai aspiron dhe bën apel për të jetuar denjësisht jetën dhe për të nderuar atë që vjen pas saj, vdekjen dhe të vdekurit.

          4

         Shpirtrat. Janë një tjetër gjetje artistike për të shprehur pikëpamje dhe ide që lidhen me realitetin shqiptar dhe jetën njerëzore në tërësi. Shfaqja dhe lëvizja në eter e shpirtrave njerëzorë, gjendet në disa krijime të autorit, bile disa shënojnë dhe titullin e tregimeve apo novelave si ” Në pritje të mjegullës”, “Gërmadhat e shpirtit”, “Shpirtra të trazuar” dhe ”Shpirtrat thërras”. Le të ndalemi pak në temën “Spiritus”. Në kuptimin filozofik, ekzistencial dhe mistereve të jetës, shpirti, ndërsa mohohet nga rrymat materialiste dhe ateiste, të cilat e konsiderojnë  atë një me ndërgjegjen dhe si formën më të lartë psikike, është një nocion i lashtë sa vetë njerëzimi, njihet dhe pranohet edhe nga  besimet e mëdha: Kristian dhe Myslyman, Budist dhe besime të popujve të tjerë.Si diçka imateriale,frymore,pas shkëputjes nga trupi në çastin e vdekjes, presupozohet se është vazhdimësi imateriale në botën e mistershme dhe imagjinare të nëndheut. Në kuptimin më të zakonshëm të njerëzve, shpirti konsiderohet si kuint esenca e jetës, por edhe si pjesa më e ndjeshme dhe më e mirë e saj. Mjafton të kujtojmë shprehjet: “Më dhemb shpirti” “I pashpirt!”, ”Shpirtzi”,”Shpirtmadh”, “Shpirt e xhan” i thuhet fëmijës,të dashurit apo të dashurës etj. Më shpesh,kur flitet për vdekjen thuhen edhe të tilla shprehje si : ”Dha shpirt”, “Ndrroi jetë”,”U nda nga jeta”, çka nënkupton për besimtarët mbarimin e tokësores dhe fillimin e jotokësores!

           Në të shumtat e herës, besimi ose jo në shpirtrat, është një gjendje e ndërlikuar personale, që ka lidhje jo vetëm me psikikën, ndjeshmëritë, por edhe me formimin dhe përkatësitë dhe besimet fetare. Le të sjellim një shembull të thjeshtë por shumë domethënës. Gjithkush nga ne ka të vdekurit e vet.Pas varrimi,në ditë përvjetorësh apo edhe kohë pakohë, besimtarë apo jobesimtarë,shkojmë në varr,vëmë lule,ndezim qirinj,u flasim,u themi që kemi shkuar dhe se i kemi dashur shumë! Por kujt ia çojmë lulet,çfarë kërkojmë të ndriçojmë me qirinjtë, kujt i flasim? Në atë ndërkohë, na ngjan virtualisht, se diçka e padukshme sillet rreth qivurit të mermerit, që hamendësojmë dhe imagjinojmë se është shpirti i të dashurit tonë! Pastaj ikim të lehtësuar për tu përfshirë në andrallat e përditshme që s’kanë të mbaruar.

            Pa u zgjatur në këtë temë, që ha shumë diskutime, është me interes për lexuesin të thuhet se autori, shpirtrat i përdor si metaforë, prandaj vlen të shihet sesi autori e përdor këtë subjekt në endjen e indit të veprës së vet. Në tërësi duhet thënë se shpirtrat, nuk janë dekor, as sfond, por funksionalë. Shërbejnë për të veshur me një tis misterioz, të frikshëm dhe për të shprehur gjendje ideo-emocionale skajore, shpesh në prag të delirit dhe çmendurisë, të paqëndrueshme, e në pamje të parë  të pashpjegueshme, por që në të vërtetë, janë funksionalë, për theksimin dhe dhënien me forcë të një dukurie jetësore, transmetojnë një mesazh. Në tregimet dhe novelat, shpirtrat shfaqen herë si hije, herë si zëra e rënkime dhe herë të rimëshiruar e të ringjallur në trupat e atyre që u kanë përkitur. Ata shfaqen kur heronjtë janë në zgrip të ekzistencës, dëshpërimit të thellë, humbjes së shpresës, në pritje të ndryshimeve të mëdha,  psikozave neurotike etj. por gjithmonë sjellin një kumt. Pikërisht këtë kumt lexuesi duhet të rreket që ta kapë dhe shpjegojë, qoftë edhe sipas mënyrës së vet. Në dy nga novelat, shfaqa e shpirtrave është mbresëlënëse: “Shpirtra të trazuar” dhe në “Pritje të mjegullës”. Në to,trupëzohen në një, në funksion të shprehjes së idesë, realja me irealen dhe surealen, fantastikja dhe e pabesueshmja, e fshehta dhe e mistershmja me të besueshmen. Në “Shpirtrat e trazuar”, shtjellohet enigma misterioze e shpirtrave të njerëzve të braktisur nga shoqëria, e jetës dhe e vdekjes, çfarë merr me vete njeriu, që në çastin e mbylljes në arkivol për  në “Botën e përtejme”? Cilat janë pengjet, brengat, vuajtjet, çgënjimet dhe hidhërimet , dëshirat e paplotësuara, gjithçka që i ka trazuar botën e brendshme dhe i ka helmuar jetën apo ja ka ndërprerë atë?: Poeti lirik i braktisur,me zë elegjiak reciton vargjet e veta “Asnjë s’më pret te porta, vetëm trishtim…..Si na erdhi kjo stinë me emrin harrim……Shtëpia e gjetheve kyçur në hënë…..O Zot,nuk kam as ku të vdes!” “I harruar jam….Zërin e kam të mbytur” thotë zëri i rapsodit nga Kelmendi. Nga shiriti i kasetës dëgjohen fjalë të shkëputura dhe,(vini re) ofshama pleqsh të braktisur.Të tillë janë edhe zërat e shpirtrave të fëmijëve, grave e burrave, të- të mbyturve në humbellat e ujshme të  Otrantos, që edhe ata,të braktisur,braktisën atdheun në kërkim të një jete më të mirë por gjetën vdekjen! Thirrja e tyre”Po mbytemi,po mbytemi,ndihmë!”është një klithje tragjike e njeriut shqiptar. Rënkimet dhe deklamimet e aktorit të vetëvrarë që dëgjohen nga shiriti i kasetës,  këngët e trishtuara të artistes së gjallë  rrëfejnë fundin apo fatin e artistëve të braktisur e të harruar, të pa trajtuar nga politikat e periudhës së tranzicionit . I tillë është edhe fati i moshës së tretë,që është në zgrip të varfërisë. Autori këtë dukuri të dhimbshme shoqërore e jep me shumë art e fantazi. Një atmosferë mistike, e frikshme, rrëqethëse që shfaqet fillimisht në mjediset e banesës së protagonistit. Shfaqen shpirtrat si flutura të bardha, që fluturojnë nën tavanin e dhomave, dëgjohen zërat dhe rënkimet e thella e të dhimbshme, halucinacionet, përçartjet dhe ëndrrat të cilat e ndjekin e si ndahen heroit të tregimit. Natyrisht, siç e vumë re edhe më lart, kumti dhe domethënia vishen me mister, por sheshit bëhet fjalë për jetën  e palumtur dhe brengat njerëzore, të shkaktuara gjatë jetës si veprim i te tjerëve, nga braktisja dhe harresa. Këto brenga  të vdekurit i marrin me vete, por ato vinë dhe rivinë si një testament për kujtesën e  të gjallëve, që ata të mos harrojnë ato që kanë ndodhur ose si një amanet që siç thotë populli, “Amanetin nuk e tret as dheu”. Si të tillë, këta shpirtra të trazuar, shfaqen e rishfaqen edhe kur heroi i tregimit përpiqet të shpëtojë prej tyre,(pasi ato nuk janë pengje të tijat), duke i groposur në Parkun e Madh të kryeqytetit. Përhapja e hapësirës së dëgjimit të zërave dhe vajtimeve të shpirtrave të njerëzve të braktisur në qytet,është domethënëse: Njerëzit po braktisen në fatin e tyre gjithmonë e më shumë. Kjo është një nga plagët e shoqërisë shqiptare të periudhës së tranzicionit. Mesazhi është human: Duajini dhe bëjini të lumtur njerëzit sa kohë janë të gjallë midis jush.

        Novela “Në pritje të mjegullës”,është e gjitha një metaforë,e cila paraqet Shqipërinë në prag të përmbysjes së komunizmit. Shfaqet mjegulla në verë, si diçka e papritur si një mysafire e parakohshme, shoqërohet me bubullima, është paralajmërimi se diçka me siguri do të ndodhë…..në qytetin e vogël vijnë dy studentë praktikantë, që bëhen strumbullari i ngjarjeve…..Citohen vargjet e këngës ”Hanko mos shko nëpër varre,se të vdekurit na i ngjalle!” Ç’është kjo bukuri që ngjall të vdekurit? Shfaqet psikoza e frikës, nis ringjallja e disa të vdekurve, që si hije apo shpirtra, zbresin nga varreza në qytet. Shfaqja e tyre dhe trokitjet nëpër natë,si për të zgjuar shpresën e ringjalljes nga gjumi i diktaturës…..Në varrezat e qytetit është një varr i hapur të cilin i zoti i gjallë vetë e kujdeson për ditë, ndoshta simbol i varrit të hapur, ku pritet të varroset regjimi…..Banorët përjetojnë gjendje haluçinante dhe shfaqen shenjat e çmendurisë…..paniku dhe alarmi i autoriteteve vendore…..në mbyllje, mjeku i qytetit,thuajse në delir ,shfaqet në kryeqytet,në pritje të mjegullës, të ditëve me shi dhe erë që mund ta qetojnë. Aludohet për Lëvizjen e Dhjetorit të vitit 1990. Gjithçka është një simbol i Shqipërisë në prag të viteve 90-të, e cila përjeton dimrin e gjatë, net pa ditë(në rast se dielli nuk do të lindte),muzgje me mjegull dhe qen që ulërinin e ulërinin (mjetet e diktaturës dhe sigurimi i shtetit) sikur të kafshonin ditët me diell. Netët ishin të gjata, torturuese,muaj të gjatë dimri pa mëngjese! Është vigjilja e demokracisë.

        5

        Ëndrrat. janë pjesë strukturore e prozave të Enver Kushit.Këtë ia lejon,për të mos thënë ia kërkon, stili dhe forma e prozës që shkruan. Kjo pjesë abstrakte, e padukshme, e çuditshme, e shumëllojshme, që i shfaqet subkoshiencës njerëzore në orët e trazuara të gjumit,të prag gjumit dhe dremitjes,por nganjëherë edhe me sy hapur, ka qenë dhe është objekt shqyrtimi dhe shpesh,me shpjegimin e tyre lidhen ngjarje të pritshme. Që së lashti kishte shortarë e shtjellues ëndrrash, për të arritur në kohët moderne  te psikanalisti Frojdi, që i bëri ato objekt të kërkimeve të veta. Në krijimet e E.Kushit,ëndrra shohin thuajse gjithë protagonistët nganjëherë edhe komunitete të tëra. Ëndrra shohin banorët e një lagjeje të Tiranës që bie në gjumë të thellë në romanin “Koha zero”. Ëndrra sheh Eva Krasta dhe Andi Kasa,në ëndrra shohin plakat çame vendlindjen dhe të vdekurit e tyre, në ëndërr sheh nënën e vdekur edhe Ada te “Zëri i Jonadës “. Shkrimtari, i përdor ëndrrat jo vetëm si pjesë e trillimit artistik dhe pleksjen e tyre me ngjarje fantazmagorike,  sureale , por edhe si pasqyrë e shfaqjes së gjendjeve të caktuara  shpirtërore,  në kohë dhe vende të caktuara qofshin ato imagjinare, emocionale, apo të tronditjeve, shpresave dhe zhgënjimeve. Është ajo thurje artistike që ankthin e bën më të ankthshëm dhe emocionin me të përjetueshëm. Autori, meqenëse ëndrrat janë ëndrra, ka liri ti thurë,përdorë dhe rrëfejë, gjithsesi mjeshtërisht, ashtu si ia do subjekti. Këtë ai e arrin. Ëndrrat herë janë të bukura, me lëndina të lulëzuara, gati parajsore e kuaj të bardhë,që sjellin paqe e ngazëllim, por herë të tjera të frikshme,të pështira e drithëruese që sjellin dëshpërim.Sido qoftë ato janë refleks i gjendjes shpirtërore të heronjve, por shpesh nga autori përdoren edhe si paralajmërime për ato, që pritet të ndodhin. Mjafton të kujtojmë të huajin që i shfaqet në ëndërr Eva Krastës dhe i tregon vendin nën astarin e xhaketës ku ishte vendosur letra. Kur u zgjua ajo e gjeti letrën atje!

        6

        Dashuria. Të duash e të të duan.Të dhurosh e të marrësh dashuri.Kjo ndjenjë zbukuron dhe fisnikëron jetën,andaj është temë e pëlqyer për shkrimtarët,pa përmendur poetët që e kanë kryetemë. Për shkrimtarin E. Kushi, dashuria është diçka sublime, nga ndjenjat më të bukura që e shoqëron njeriun tërë jetën, deri sa përcillet me lot në banesën e fundit. Pa dashurinë njerëzore, bota do të ishte si pa dritën e diellit apo ajrin jetëdhënës. Ai beson në ekzistencën e dashurisë së vërtetë, ashtu siç ne e përjetojmë leximet e letërsisë së vërtetë,që e jep magjinë  e kësaj ndjenje, si një nga gjërat e mrekullueshme të njeriut. Në krijimtarinë e Enver Kushit,tregimet dhe novelat që i kushtohen kësaj ndjenje njerëzore të mahnitshme ,të madhërishme e fisnike, janë të pakta, por të veçanta, plot magji e mbresëlënëse. Gjithsej tre:”Kur lulëzon bliri” ,”Gërmadhat e shpirtit” dhe “Zëri i Jonadës”. Çaste dashurore ka edhe në romanin “Koha Zero”. Tregimi i parë i takon periudhës së hershme të krijimtarisë, gjendet në vëllimin “Porta e madhe”. i dyti në përmbledhjen”Ëndrra të ngrira” dhe i treti , në vëllimin “Apokalips 6 ”. Megjithëse me tipologji dhe teknika të ndryshme thurjeje, në to ka një dukuri të përbashkët. Ndërsa dashuria është një ndjenjë e fortë,thellësisht shpirtërore e fisnikëruese, që fal edhe tronditje, ngazëllim e lumturi, ndryshe nga formula e përrallave tona:”U martuan dhe trashëguan”, nuk përfundon me fund të lumtur. Në të tre rastet, bie në sy qëndrimi i ndryshëm i autorit. Në tregimin e parë, ai mban qëndrim të qetë, disi soditës, si ta thuash, nuk merr pjesë ideoemocianalisht në rrëfim. Vdekjen, që i ndan të dashurit pa i lënë ti gëzohen dashurisë së tyre rinore, megjithëse e paraqet me gjithë dhembjen dhe tronditjen shpirtërore, që ajo shkakton, nuk e sheh si një vuajtje pafund edhe për ata që mbeten. Le të kuptohet vazhdimësinë e jetës, e cila  do të ketë sërish një të nesërme. Bashkë me lulimin e blirëve,do të vijë edhe stina e dashurisë.      Te “Gërmadhat e shpirtit”, autori denoncon ashpërsisht me zemërim e me forcë artistike, ata faktorë që shkatërrojnë një dashuri të ndjerë, romantike dhe besnike dhe pohon fuqinë dhe triumfin e dashurisë edhe mbi vdekjen.

      Te”Zëri i Jonadës”, autori,shkruan me shumë ndjeshmëri të hollë për ndjenjat, afeksionin, përkushtimin dhe dashurinë si një ndjenjë thellësisht shpirtërore,kur e dashura goditet nga fatkeqësia. Por le ti shqyrtojmë  pak më me kujdes, që lexuesi të krijojë një ide më të qartë.

        Leta dhe Genti ,në tregimin “Kur lulëzon bliri” duhen me një dashuri të qetë,të përmbajtur,pa hove e dalldisje. Leta e përjeton si një shqetësim të ëmbël, dhe në buzë i mbetet kënga”Bie,po s’dua të fle”.do që ta ketë tërë kohën para sysh të dashurin. Mendojnë të ndërtojnë një të ardhme të përbashkët.”Isha e lumtur. Edhe Genti po kështu” pohon Leta. Jeta pati një të papritur mizore për ta. Në kupën e gëzimit hodhi një pikë helmi. Genti sëmuret dhe vdes. Në jetë ndodh edhe kështu. Leta e përjeton thellë humbjen, por e ngushëllon jeta që valon rreth saj. Do të kalojë koha,do të ndërrohen stinët dhe do të  vijnë pranvera të tjera, blirët do lulojnë sërish. Nuk ka pesimizëm. Duket se ajo do të presë, që në zemrën e saj të trokasë sërish dashuria. E tillë është jeta, ajo na është dhënë për tu jetuar dhe duhet jetuar.

        Novela “Gërmadhat e shpirtit”,është një baladë moderne, e ndërlikuar, plot mistere, në të cilën malli i dashurisë, i një dashurie të vjetër romantike, që ka mbetur gjallë edhe pas një ndarjeje tejet të gjatë nga vendosja e komunizmit dhe izolimit të Shqipërisë, është gërryes  e i papërballueshëm.Përmbajtja e novelës,fillimi dhe fundi, i jepet lexuesit që në hapje me këto vargje baladeske:

Në thëntë në ç’balonë hipi

Mbi dy tri dhoga meiti

Unë e prita ai nuk zbriti

Sikur qielli e përpiti…..

Gërmadhë shpirti seç m’u bë

Fluturova dhe unë me të……..

         Subjekt i kësaj dashurie, është një princ, nga një familje princore e veriut të vendit, që jeton ditët e pleqërisë si emigrant politik në Romë. Princi,  për ironi të kohës dhe gjendjes së tij, ruan dinjitetin, krenarinë e kastës  dhe gjithë manierat e oborrësisë princore. I shoqëruar nga adjutanti i tij, niset fluturim për në Shqipëri, ku ka lënë para gjysmë shekulli të dashurën e zemrës, Angjelinën. Të dy, pas bisedave telefonike, në pritje të takimit, i kap një dalldi e jashtëzakonshme, u ringjallen ndjenjat dhe kujtimet e rinisë, flasin fraza dashurore frëngjisht si për të pohuar aristokratizmin e tyre dhe recitojnë vargje poetike të ndjera të Rembosë,të mësuar që në rini të tyre. Nën mbulesën e hirit të viteve, nis e shndrit prushi i zjarrit të dashurisë rinore, që koha nuk e ka shuar. Harrojnë kush janë, megjithëse e dinë dhe e ndjejnë që tashmë të plakur, të lodhur nga jeta dhe pritja e gjatë, të sëmurë, janë kthyer në gërmadha. Vetëm dashuria ka mbetur e re. Gjatë fluturimit, nëpërmjet disa ndërhyrjeve rastësore, siç ishte biseda gabimisht në celular me një agjenci varrimesh, autori na bën të parandiejmë një të keqe të madhe që pritet të ndodhë. Ishte viti 1997. Aeroplani nuk ulet në aeroportin e Rinasit për shkak të trazirave dhe kthehet për në Romë. Rrethanat fatale i traumatizojnë dy personazhet,goditja është vdekjesjellëse dhe e ndërpret mundësinë e takimit për së gjalli, atëherë, takohen shpirtrat e tyre. Shpirti i Angjelinës, kthehet në një re që e ndjek prapa aeroplanin. Princi e sheh nga iluminatori. Zëri i saj i flet. Princi ngrin, vdes. Shpirti i princit fluturon për tu bashkuar me atë të  Angjelinës. Ata takohen dhe lodrojnë në qiell!

       Dashuria e vërtetë është më e fortë se vdekja. Atë që se arrijnë të gjallët, e realizojnë shpirtrat, që në këtë rast, janë forma më e lartë e shprehjes së fuqisë së ndjenjave njerëzore. I gjithë rrëfimi të mban pezull, ngjall ankth dhe padurim për të arritur fundin. I gjithë rrëfimi ka si sfond një shi pa fund, peizazhe të trishtuara tokësore e qiellore, mjegull, zymtësi, erë dhe  re. Ato figura përdoren aq mjeshtërisht, sa  nuk janë thjesht sfondi i skenografisë ku zhvillohen ngjarjet. Mund të themi se kthehen në ca personazhe jofrymorë, mitikë, me funksione të caktuara, si veshje e jashtme fantastike, brenda të cilave zhvillohet veprimi, po kaq i mistershëm e i pabesueshëm.

Edhe kur nuk përjetohet si lumturi, por edhe si tragjedi , e madhe dhe e pavdekshme është forca e dashurisë së vërtetë!  

Novela “Zëri i Jonadës”,është më e arrira e tërë krijimtarisë së E.Kushit. Mund të them se ajo është nga më të bukurat dhe artistikisht nga më të realizuarat nga novelat kushtuar dashurisë,në letërsinë shqipe të pas viteve90-të. Kur e kam lexuar jam mrekulluar,dhe më ka ngjallur një tronditje të brendshme dhe një ngashërim të vetvetishëm,që zor se e kam përjetuar herë tjetër. Ada dhe Joni, dy të rinj që duhen,ndjehen mirë dhe të lumtur me njeri tjetrin.Por,Adës i ndodh një fatkeqësi,pak e nga pak ajo paralizohet, në fillim këmbët e më vonë edhe krahët. Jeta e saj mbërthehet në karrocën me rrota, bota është ajo që duket nga dritaret e spitalit apo të shtëpisë.Botë e ngushtë: një vatër qiell,ca rreze dielli,një pemë që çel e rrëzon gjethet sipas stinëve. E ngushtë bota e jashtme por e gjerë dhe pa fund ajo e brendshme,në shpirtin dhe dëshirën për jetë. Joni,djali që punon në det,vazhdon ta dojë po me atë përkushtim si ditën e parë,sikur të mos kishte ndodhur gjë. Nuk është mëshirë,por vazhdimi i asaj ndjenje të fortë dashurie,si ditën e parë të njohjes.Kujdeset për të ,e miklon i plotëson dëshirat, dhe në çdo rast me fjalën balsam  i shpreh ndjenjat dhe përkushtimin e tij tejet njerëzor. Përshkrimi i jetës dhe botës së kufizuar të një invalideje,është bërë me shumë lirizëm,aty ka shumë dashuri dhe dhimbje njerëzore, përkushtim të pafundmë, humanizëm, etje për jetë, shpresë për më mirë, dhe ngrohtësi ndjenjash. Përfytyrime dhe ëndrra në përshtatje me gjendjen e saj shpirtërore. Pas vdekjes së nënës,për Adën,Joni mbetet i vetmi njeri i dashur, ai i çelte asaj dritare shprese e gëzimi. Edhe pse me dhimbje,por pa pikë egoizmi,Ada e çliron Jonin nga lidhja e saj dhe i kërkon që ai të martohet. Ashtu bëhet,por Joni nuk e harron,nuk e braktis, mbetet po ai i pari i dashuruari që përdëllehet për fatin dhe ditët e saj të zymta. Kështu deri në mbyllje, kur Jonada,vajza e Jonit e thërret Adën që jashtë.Ada bën të ngrihet dhe duket sikur ngrihet nga kjo thirrje e zërit fëminor, vazhdimit të jetës,që vjen nga një fëmijë,që fati se deshi të ishte i saji. Novela tregohet në formën e ditarit të Adës.Është një novelë e mrekullueshme që jo vetëm të ngazëllen e të emocionon,por bën që lexuesi të përjetojë bashkë me heroinën fisnikërinë e dashurisë, etjen për jetën, dhembjen për goditjet e fatit dhe shpresën se nesër do të jetë më mirë.

          7

         Çamëria.Në vitin fatal 1913, bisturia e diplomacisë së fuqive të mëdha, preu në trupin e dheut të Shqipërisë në skajin jugor të vendit,një vijë të thellë,hapi një plagë që kulloi gjak. Plagë që ende është e hapur dhe dhemb,ther ashtu si plagët e vjetra kur vetëtin e bubullon.Gurët e sinorit,që shënuan kufirin kishin peshën e robërisë për atë pjesë që mbeti matanë, peshën e dhimbjes e të ndarjes për së gjalli për ata që mbetën më këtë anë.Qershori 1944-marsi 1945, vite të gjenocidit dhe spastrimit etnik,e derdhën lumë gjakun shqiptar. Çamët u dëbuan. Krahina mbeti shkretë,pa zot. Enver Kushit, bir i një familje çame, i lindur dhe rritur në një komunitet të vogël nga kjo krahinë, në Rrogozhinë ,dashuria për dheun e shenjtë të  të parëve,i është kuar me qumështin e gjirit të nënës. ”Që i vogël - kujton ai- kam dëgjuar dhjetëra tregime për Çamërinë, kujtimet me mall të papërmbajtur për ato vende: Detin, ullinjtë, dhentë, shtëpitë, njerëzit e vdekur e të gjallë, rrugët ku ata kalonin, pllajat, puset varret…..Ç’është ky vend i çuditshëm, që kujtohet me një mall gërryes? Është më shumë se  një mall, më shumë se një dhembje, më shumë se shumë gjëra të dashura për njeriun….” Aty ai pa i mahnitur vallen e famshme të Osman Takës, dëgjoi i mrekulluar këngën e Çelo Mezanit. Çamëria dhe imazhi i saj, disi i mjegullt e përrallor, me qartësi qielli e kaltërsi deti, u bë pjesë e genit dhe  unit të tij shpirtëror,kësisoj,nuk kishte si të mos pasqyrohej në krijimtarinë e tij. Por le ta lemë vetë atë të flasë për këtë temë: ”Çamëria është krenaria dhe fisnikëria ime,malli dhe dhembja ime,ëndrra dhe amaneti i të vdekurve të mi…..Ajo ka ardhur tek unë herë-herë e brishtë,e ndrojtur,lozonjare, me diellin dhe detin e saj të  papërsëritshëm, ullinjtë,blegërimat e deleve,vrapimet e kuajve brigjeve të lumenjve mitikë Kalama e Aheron, qiellin fantastik që po të zgjatesh  duart netëve mund të prekësh yjet ose mund të flasësh me perënditë pellazge….. Herë-herë ajo ka ardhur te unë, me këngët dhe vallet e saj epike, mitologjinë dhe gluhën e perëndisë. Herë-herë me sytë e përlotur,plagët në trup, ofshamat e të masakruarve nga tërbimi shovinist grek…..[1]” Çamërisë i kushtohen disa proza të shkurtra dhe një udhëpërshkrim,të përfshira në vëllimin “Apokalips 6” në pjesën e tretë. Ato janë: “Shpirtrat thërras”, “Vallet e ngrira”, “ Këngët”,”Guri dhe dega e ullirit”dhe “Sytë e Kosovës”. Proza të shkurtra,që rrokin vetëm tridhjetë e pesë faqe, por çdonjëra syresh, është shkruar me aq bukuri( bukuri Çamërie), me dhimbjen e pafashitur, mallin zhuritës, dashurinë dhe brengën e bijve dhe bijave të saj, sa të duket sikur vargonjtë e fjalive mezi i mbajnë,duket sikur do shpërthejnë. Motivet e zgjedhura janë të veçanta, por edhe mënyra dhe gjetja artistike për rrëfimin e tyre është e veçantë,origjinale. Fund e krye,nga çdo fjalë e fjali duket sikur kullon dhimbje e cila buron nga zemra dhe  derdhet në pellgun e brengës pa fashitje për vendin e të parëve.Një faqe  është proza “Shpirtrat thërras”.Por ajo është një klithmë tragjike, e dhimbshme,për të rënët, martirët e luftëtarët. Është një natë virtuale shpirtrash, ku në sfondin e një melodie çame dhe dritën e qirinjve, autori në shtëpinë e tij në Tiranë, thërret të vdekurit e fisit të tij, të fisit të tij tragjik. Shtëpia bëhet dritë, ai i thërret me emër,dhe me sytë e mendjes sheh sesi ata mbërrijnë nga viset e lumenjve Kalama dha Aheron. Vijnë burrat me trupat tërë plagë e gjak, dhe gratë me shami të gjakosura e të lagura me lot. Janë të gjithë ata, që ai i deshi aty,rrënjët dhe krenaria e tij!

        “Vallet e ngrira”,është shkruar me formë të veçantë,si një tubim sonetesh në prozë, por me tingëllim  poetik, secila me bukurinë, përmbajtjen  dhe të veçantat   e saj, që në pak rreshta flet aq shumë. Ndërsa mendimi kalon nga njëra te tjetra, ato janë të mëvetësishme. Është si një reportazh që vjen copa –copa, ashtu siç vjen e keqja, lajmi i kobshëm për zezonën e ndarjes që i kanosej vendit. Për të rrëfyer etninë, banorët e qytezës nuk rrokin pushkët, por që të rrëfejnë se kush janë, paraqesin kulturën dhe qytetarinë e tyre, veshin kostumet e bukura  kombëtare. Selman Taka,valltari i famshëm, që ka ngrirë e është kallkanosur nga mesi e poshtë,për tiu përgjigjur thirrjes së dheut të të parëve, ngrihet dhe  si Anteu mitik, gjen forcë te toka mëmë,te gjëmimi i saj që vjen së thelli si një muzikë epike dhe kërcen vallen e tij të famshme, për tu thënë të huajve:”U jam këtu.Këtu në dheun tënë. Mos vini sinore këtu. Mos na e ndani shpirtin….”Por e keqja ngjau.Fshati kufitar u nda.Bajonetat ndanë zemrat. Banorët gjetën telegrafin e erës, këngët.Si në legjendat dhe baladat e moçme. Me to përcilleshin në të dy anët lindjet,dasmat,vdekjet!Mund të ndash kufijtë,tokat,por njerëzit,gjakun dhe zemrat si ndan dot. Udhëpërshkrimet në Çamëri e Kosovë,ndryshe nga karakteri përshkrimor që përdoret rëndom në këtë gjini,Enver Kushi, i përdor për të paraqitur qëndrimin e vet ideo-emocional, botën e ndjenjave por edhe qëndrimin e vet,të hapur e pa mëdyshje.Udhëtimi për herë të parë në Kosovë e Çamëri i ngjan një ëndrre, autorin e mbytin kujtimet,dhe si një mirazh edhe atje ku ka vetëm gërmadha, i shfaqen pamje të së shkuarës. Ai pyet shtëpitë e rrënuara në vendlindjen e tij Spatar të Çamërisë: ”Ku janë varret e të parëve të mi? Përgjigjmuni ju shtëpi të rrënuara, ku janë varret?  Varret kërkoj…..Të vdekurit e mi kërkoj. Mos mi fshihni ata. Rrënjët e mia….Mos mi fshihni rrënjët. Në vend të përgjigjes ai sheh sesi në ditën plot diell të gushtit, mbi fshat qëndronte pezull një mjegull e hollë, malli përvëlues i atyre që e kishin lënë. Nga vendlindja, merr një gur, guri i ngroh dorën dhe një degë ulliri për të qetësuar shpirtin e tallazitur. Ikën por koka i mbetet e kthyer pas. Kur u kthye në Tiranë, gurin e vuri në një kornizë, dhe nëna e moçme e shkrimtarit, qëndron para atij guri, si para një ikone të shenjtë dhe flet me të si me një njeri të gjallë!

        Udhëton natën për të arritur në Kosovë,fill pas luftës. Nëpër terrin e natës, kërkon sytë e saj. Sytë e Kosovës dhe sytë e Çamërisë. Kosova dhe Çamëria patën të njëjtin fat historik. Kërkon sytë që deshën tua merrnin, tu merrnin dritën,lirinë e ti linin në errësirë, në skllavëri. Kosova u çlirua. Kosovës iu kthyen sytë. Atje në Kosovën e çliruar,autori duke hequr një paralele midis dy krahinave, me zë ëndrre pyet: “ Ku janë sytë? Ku janë sytë e Çamërisë. Ajo ndodhet larg,qindra kilometra larg, e përkëdhelur nga erërat e buta të vjeshtës së dytë. Kthejani sytë asaj….Kthejani sytë motrës së vogël!” Është një klithje patetike. Ndjehet dhembja, ndjehet malli zhuritës, por edhe shpresa. Çamëria është atje. Na pret. Ne jemi bijtë e saj. Një ditë do të shkojmë.

        8

        Rikthimi. Si shumë krijues të tjerë, Enver Kushi, u kthehet dhe u rikthehet punimeve të veta. Ky veprim rrëfen ndjenjën e përgjegjësisë dhe ndërgjegjen krijuese, ndershmërinë para lexuesit por edhe përmirësimit dhe përsosjes së krijimtarisë e cila është realizuar shpejt në hovin e zjarrmisë krijuese. Por ka edhe  arsye të tjera. Proza e E. Kushit, është e ngjeshur,kompakte, me peshë specifike të rëndë, dhe ajo përmban shtratin ku mund të zgjerohet dhe të marrë formë një vepër më e plotë.Arsyeja tjetër është mënyra se si i vlerëson ai krijimet e veta. Duke i parë në këtë këndvështrim, tregimi i gjatë ” E hëna e vitit zero”,u ripunua dhe u kthye në romanin”Koha zero” që cilësisht është në një shkallë sipërore krahasuar me tregimin ku është mbështetur. Duke shqyrtuar me vështrim kritik krijimtarinë e vet, gjë e zakonshme për një shkrimtar serioz, ai ka vënë re se disa tema në tregimet,romanet apo novelat e tij nuk janë zhvilluar si duhet dhe kanë mbetur në stadin fillestar. Atëherë ai u është rikthyer atyre. Fryt i kësaj pune është novela “Apokalips 6”, elementët të së cilës janë huazuar nga romani “Koha zero” por janë pasuruar me ditën e gjashtë. Në disa raste,ai u kthehet disa krijimeve që.si të thuash i ka më për zemër. Tregimi i bukur “Këngët”,që hap vëllimin me tregime “Porta e madhe”, është rimarrë dhe tok me “Vallet e ngrira dhe këngët”, është përfshirë në vëllimin “Apokalips 6”,janë tregime që kanë të njëjtën temë dhe i takojnë të njëjtit moment historik.

      Nga rikthimi dhe ripunimi e rishikimi,përmirësimet cilësore janë të dukshme.

         9

         Kompozicioni i tregimeve dhe novelave. Edhe në këtë fushë,Enver Kushi paraqet origjinalitet. Në tërësi bie në sy që në kompozicionin e tregimeve dhe novelave, ka një përthyerje të brendshme e të jashtme të strukturës si në arkitekturën moderne, por edhe pse secila pjesë ngërthen një episod, mendimi dhe ngjarjet nuk shtresëzohen,ato kanë një vijimësi lineare duke pasuar njëra tjetrën. Kjo dukuri vihet re që në krijimet e para. Më mirë kjo shfaqet në tregimet “Dimri i fundit i 44-ës” apo te “Shtatë dit me të dielën”. Në tregimet dhe novelat e përmbledhura në “Apokalips6” dhe”Ëndrra të ngrira” në teknikën e kompozicionit vërehen dukuri të reja. Në të shumtat e rasteve,në fillim,lexuesi ndesh një paragraf me prozë të ngjeshur që është parathënie apo një mikro prolog i asaj që do të shtjellohet.Në të tjera raste, si te novela “Gjëmimi i puseve”përdoren paradëshmitë e para,dyta,e treta,e katërta e më pas, pasdëshmitë po ashtu të disajta. Me këto ndërhyrje dhe përthyerje të subjektit, autori arrin që të kapërcejë pengesat e shtrirjes kohore të ngjarjes afro një shekullore, por që edhe të rrëfejë ngjashmëritë dhe veçantitë. I kursen kohën lexuesit por edhe vetes. Në to lexuesi njihet jo vetëm me subjektin por parapërgatitet për zhvillimin e ngjarjeve të pritshme. Gjatë zhvillimit të lëndës së novelave apo tregimeve, me një stil gati gazetaresk, si në një reportazh, futen biseda spontane kafenesh, lajmërime, urdhëresa, vendime të autoriteteve të cilat sjellin atmosferën dhe mendësinë e burokratëve të kohës kur zhvillohen ngjarjet. Në të shumtat e rasteve përdoret edhe epilogu si vijimësi e asaj që nuk u tha por që do të ndodhë. Mjeshtëria e autorit, në parafjalën hyrëse, është se edhe pse bën të njohur subjektin, nuk ia heq kërshërinë lexuesit, përkundrazi, mënyra e të thënit e bën lexuesin kureshtar dhe i shton padurimin për tu njohur sa më parë nëpërmjet leximit me ngjarjet vijuese. Te tregimi “Tru të ngrirë”, një paragraf hyrës për tru-gurët,e fut lexuesin menjëherë në atmosferën fantastike të një të pritshmeje të frikshme, ndërsa epilogu, rrëfen atë psikozë çmendurie që ngrin trurin njerëzor. Nganjëherë,në vend të prologut,autori përdor citime nga baladat popullore por edhe nga shkrimet e shenjta,si te Apokalipsi i ditës së 6-të, të cilat të futin menjëherë në atmosferën e rrëfimit. Megjithë të përbashkëtat,në aspektin kompozicional, autori e ka shmangur stereotipin. Çdo njeri nga tregimet,novelat apo edhe romani, kanë veçoritë e tyre, në varësi të kumtit që duan të përçojnë te lexuesi por, edhe atmosferës, kohës,densitetit dhe dramacitetit  të ngjarjeve. Për ilustrim mjafton të sjellim”Vallet e ngrira dhe këngët”,një prozë poetike e fragmentuar. Në çdo fragment ka një kumt, një shqetësim të brendshëm, i cili qëndron më vete, por që flet me ulërimë, për dramën e madhe që po luhej për copëtimin e trojeve të atdheut. Kjo ngjarje si një fill i kuq, i lidh ato me njëra tjetrën, mendimi transmetohet si një shqetësim i kobshëm deri në fund, kur valltari i paralizuar,merr forcë nga toka mëmë dhe kërcen vallen e tij mitike. Kompozicioni i përthyer, bën që tregimi apo rrëfimi i ngjarjeve të mos shtresëzohen, as të mbivendosen, por ato përthithen dhe rrjedhin faqe pas faqeje. Çdo faqe,si një rrëkezë rrjedh herë e qetë dhe herë e rrëmbyer dhe derdhet në shtratin e përbashkët të rrymës. Çdo nënndarje i ngjan një baseni që ndërpritet nga një digë-kaskadë,e cila pasi mbushet,derdhet si një ujëvarë në kaskadën tjetër, nga stërkalat e saj formohen ylbere. Kësisoj i jepet vend  vijimësisë së rrëfimit deri në mbyllje të tij, që është si një deltë e cila derdhet te epilogu. Për lexuesin e vëmendshëm, që di ta shijojë artin nëpërmjet leximit të kujdesshëm, ky kompozicion është i pëlqyeshëm pasi e lehtëson lexuesin, e çlodh,i lejon frymëmarrje dhe i jep kohë për të medituar.

                                                                     *      *      *

      Në mbyllje të kësaj Eseje, për krijimtarinë letrare të shkrimtarit Enver Kushi, duke u mbështetur në impresionet e mia në studimin e saj, në individualitetin dhe veçantitë që  e bëjnë të dallueshme e të ndryshme nga ajo e shumë shkrimtarëve të tjerë, si pjesë e prozës së sotme moderne shqiptare,  bëra përpjekje të nxjerr në relief disa nga veçoritë thelbësore të saj. Se sa ja kam arritur ua lë juve ta gjykoni.

     Enver Kushi,është ende i ri dhe në kulmin e forcave të tij krijuese. Besoj dhe shpresoj se së shpejti do të kemi krijime të tjera të tij, po aq befasuese dhe artistikisht të arrira si ato që na ka dhënë deri tani. Miqësisht do ta këshilloja që të heqë dorë nga disa projekte të tjera, jo se ato nuk janë të rëndësishme, por duke qenë një zë i veçantë e origjinal,  përkushtimi vetëm letërsisë së mirëfilltë, do të ishte shoqërisht më i dobishëm.

Publikimi i kësaj Eseje, ndofta do të duket i parakohshëm. Nuk jam i këtij mendimi. Nga ana e kritikës, vlerat e shkrimtarëve duhen paraqitur në kohën e duhur, jo vetëm për të vënë në dukje vlerat apo dobësitë e tyre, por për ti ndihmuar në orientimin e krijimtarisë së tyre dhe kryesorja, që lexuesve tu hapen mundësitë e vlerësimit të letërsisë bashkëkohore dhe të orientohen drejt autorëve të spikatur për talentin dhe origjinalitetin e tyre.

Ndërkaq, kjo Ese nuk është shteruese,dhe s’ka si të jetë e tillë, ajo vetëm sa e ka gërvishur në sipërfaqe veprën e E.Kushit. Besoj që edhe studiues të tjerë do ta bëjnë objekt të punës së tyre krijimtarinë e deri tanishme dhe asaj pasardhëse të këtij autori, që shpresoj të jetë po kaq cilësore. Unë,vetëm sa çela rrugën.

Tiranë, mars-maj 2011.

 

---

[1] .Intervista dhënë gazetarit Albert Zholi.

Posted in Blogroll | No Comments »

Dua të mbjell lule

20/01/2012 by admin.

Nga Shain Ibrahimi

Në labirinthe kujtese dua të futem
Mbështjellë me mantel mugëtire
Prej hijes së saj asnjëherë sdo të tutem
Për ti ikur sado pak kësaj bote të ndyrë.

Përqafuar me ëndërrat,vegimet duke parë
Larg fjalëve e zhurmave trazuar
Se pranoj të më quajnë budallenj ca të marrë
Duke mbajtur një dafinë në duar.

I çova fjalë zotit,por nuk po e gjej
Se vargu i lirë na ndrin udhën
Ma ka ënda të mbjell lule,jo të urrej
Të djersis,mos pres mbas shiut kërpudhat.

Ska gjë që me vete nganjëherë kuvendojmë
Ngarkuar me halle e siklete
Kënaqemi me pak,shumë nga vetja s`kërkojmë
Dhe nuk mendojmë që është veç një jetë.

Si lypsar në kërkim të qetësisë
Duke kaluar katarakte nëpër mjegull
Buzë plasurit dhe sheshet i bëhen rrëpirë
Shpresoj që mëngjezi,të më gjej gonxhe çelur.

Lotët e nënës time

Dy sy si diamantë ndrinin në faqet e saj
Ata ishin lotë, lotë nëne në kujtim
Që tregonin mankthin e zemrës vrarë
Loti me rënkim,dhuratë është shpërblim.

E qetë me shikimin zhbirues,por në pritje
I bënte jetës së saj autopsinë në breza
Dy eksode të ndarë,shpirti nuk ja priste
Me ç`melhem zemrën,ja ka ushqyer shpresa.

Nga dhuna e genocidit vendlindjen lanë
Oh sa tmerre e plagë ,ka ajo kujtesë
Për jet më të mir,hypën në anjet fantazmë
Gjashtë muaj pritje pa haber,oh ç`strsë

Dhe zgavrat e syve,këto strese tregojnë
Perdet e kohës nuk i fshehin këta lotë
Lumenjtë dalin shtratesh,kur zemrat vajtojnë
Kujtesën e saj të hidhur,ne ta mbajmë ngrohtë.

Nga sytë e ngujuar,prej nesh fjalë priste
Mushkritë e fëminisë jeta s`ja kthen dot
Sa shumë drejt vend lindjes do donte të ngiste
Por pritja shpërblimin,ja ktheu veç me lot.

Dy sy si diamante ndriçojnë faqet e saj
Si pikturë dhëmshurie nga mjeshtër pikturuar
Sa shumë do të doja,pranë saj të qaj
Të risillja kujtimet e shkuar.

Qanë kandili

Ndalën gjethet e vjeshtës për ty
Djegur nga dielli i mallit
Pena dridhet në ethe për çdo shtëpi
Loti në sy mban të fshehur hallin.

Pranvera pret sythe të reja
Në shtëpi ska më sofra blerimi
Shakave të vjetra iu shua hareja
Ulliri ska kokrra,e mposhti vajtimi.

Kandilat ndezur flakërojnë dhimbje
Qanë zemra si grua pa burrë
Fëmijët oborrit nuk ndjejë më zbavitje
Na la ajo, që derën se mbylli kurrë

Zogjtë lanë folenë u larguan
E përlotur qëndron sot shtëpia
Miqtë që vinin shpesh u rralluan
Bari është rrit,macja qan si fëmija.

Ajo që na mblidhte nuk është më
Oxhaku nuk ka më prush në vatër
Vajtimi se ktheu,ajo po na lë
Mallin e gjyshes s`ma mbush asgjë tjetër.

Posted in Blogroll | No Comments »

MBRETERIT E EPIRIT

20/01/2012 by admin.

 Gjeneralet : Pirrua 319 – 273 BC,[1] Skenderbeu  1406 - 1468

Nga Konstantin Qeparoi

                                          

1.         Trashegimni nga Mbreti yne Pirrua  319-273 BC

Mbas vdekjes se Aleksandrit te Madh, Perandoria e tij u nda ne 4 pjese. Pasuesit dhe trashegimtaret qe mbreteruan me dinasti ishin : Ptolemeu, Pirrua, Hiero dhe Antioku.

Me i madhi si udhefeqes shteti, ne menyen e qeverisjes, si gjeneral dhe si njeri ishte Pirrua, Mbreti i Epirit, i Maqedonise, i Sirakuzes, i gjithe Sicilise dhe i Italise se jugut.

 

Per Pirron kane shkruar Plutarku, Diodorus, Polybus, Polyaenus, Atheaenus, Appian, Strabo, Arrian, Dionysus Halikarnasus, Pausianus;  Latinet : -  Lievy, Justin, Kornelius Nepos;  Gjermanet: - Gete, Nice, Schubbert Geschichte dhe anglezi C.A.Kincaid.

 

Ishte kusheri i dyte i Aleksandrit te Madh dhe kusheri i pare i mbretit Aleksandri i Epirit. Familja e tij rrithte direkt nga Akili. Aleksandri i Epirit shkon ne Itali dhe lufton per mbretin e Tarantum kunder Lukanianit, ku humbet. Vendin e tij e ze e motra, nena e Aleksandrit te Madh, Olimpia. Kur Casandri vret Olimpine per te mare pushtetin ne Maqedoni, vendin e saj e zuri Aiacides. Pirua ishte biri i mbretit te Epirit Aiacides ( emri sipas teksteve amerikane ne anglisht ).

 

Kasandri i Maqedonise per te mare  mbreterine e Epirit planifikon vrasjen e Pirros 2 vjecar. Zbulohet komploti dhe dashamires te familjes e marrin Pirron dhe e cojne tek mbret i ilireve Genci. E vendosin femijen ne nje qylim para mbretit dhe shoqerusve te tij, qe qenduan ne forme rrethi. Pirrua zvaritet, i afrohet dikujt, kapet nga pelerina e tij, cohet ne kembe dhe e shtrengon ne gjunje. Mbreti duke pare se si femija erdhi pikerisht tek ai dhe nuk shkoi tek ndonje  tjeter, e mori hopa, e vuri ne gji te gruas dhe i tha ; ” Mbaje se kete djale, princin e Epirit, do ta risim si djalin tone.”

 

Genci me mbajtjen e Pirros e parashikoi se do te kishte pasoja me fqinjet e fuqishem. Maqedonia i afroi shuma te medha per ta dorezuar, por Genci i qendroi besnik fjales dhe vendimit te marre. Ai ishte teper human, prandaj me mire vendosi te pregatitej per lufte, Me 313 bc Licisius i Maqedonise i shpalli lufte dhe pasi pushtoi Aetoline u drejtua per ne Epir. [2]  Me 303 pati gjithashtu lufte per te mare Pirron,[3] por nuk munen ta mernin. 

 

Pirrua u rrit dhe edukua ne gjuhen shqipe ne oborin e mbretit te Ilirise, Gencit. Ne moshen 12 vjec froni mbreteror ne Epir ngeli bosh dhe Genci  me 307 BC con Pirron si trashegimtar te ligjshem. Epiriotet e pranojne  si mbretin e tyre. Motra e Pirros Deidamia, martohet me Dhimiter Besieger person me influence. Pas vdekjes se Deidamise, Dhimitri mer per grua, motren e Ptolemeut, mbretit te teritoreve arabe me qender Aleksandrine ne Egjipt.

Epiri perbehej nga Kaonia, Molosia dhe Thesprotia, perfshin toskerine deri ne kufi me peloponezin. Gjuha e popullit ishte shqipia. Gjuha qe perdorej ne familjet aristokrete ishte gjuha helene. Pirrua  e trasferoi kryeqendren e mbreterise se tij ne Ambracia.

 

Ai nuk beri Himaren sepse nuk ishe qender tranziti, as Butrintin qe gjithashtu nuk ishte ne pozicion qe komunikonte ose nuk qe qender kryqezimi. Janina dhe Trikala nuk i pelqenin sepse ishin ne kufij me helenet. Preferonte te ishte sa me afer me qendrat ilire, sepse ata i kishte besnike.

 

Me mbreterit e fiseve ilire nuk pati asnjehere lufte dhe nuk tentoi te merrte zoterime te tyre. Gjithashtu edhe iliret sulmonin here pas here thraket, maqedonet, keltet ne veri, galet, latinet ne Itali, por ne mbreterine e Epirit asnjehere nuk u futen.

 

Gruaja e pare e Pirros ishte Antigoni me te cilen pati nje djale, Ptolemene. Gruaja e dyte ishte Lanasa, bija e Agathokliut, mbretit te Sirakuzes, nje familje doriane me orgjine nga Kaonia. Me Lanasen pati nje djale, Aleksandrin i cili me von vazhdoi trashegimnine e fronit mbreteror, ose dinastise. 

 

Pirrua per te lidhe miqesi me mbretin e dardaneve, merr njekohesisht nje grua tjeter Brikenen, vajzen e mbretit Bardhyl. Me Brikenen pati nje djale, Helenos. Lanasa banonte ne pallatet e saj ne Korfus. Korfusi ishte ishulli i saj i dhene nga i jati si paje per martesen.

 

Me 289 maqedonet futen ne tokat e epirit dhe i pushtojne. Pirrua me nje ushtri simbolike dolli vete ne lufte per here te pare dhe fiton per cudine e te gjitheve shume lehte. Per zgjuarsine, zotesin, bashkevendasit e quajten perendi, e bene idhull dhe filluan ta therasin S h q i p o nj e.[4] 

 

Kjo nofke i ngeli Pirros per gjithe jeten dhe e shoqeroi ne fitore dhe deshtim. Fama e Pirros filloi te ngrihet mbi cdo mbret helen bashkekohes. Ai luftonte ne fushe te betejes me te njejtat vlera si kushriri Aleksandri i Madh.

 

Po me 289 Dhimitri i Maqedonise grumbullon nje ushtri te madhe per te realizuar qellimet e tij, per tu bere Zot i gjithe perandorise se vjeter helene. Ai mbelodhi 98 mije kembesore, 12 mije kalores, 500 anije lufte. Ptolemeu nga Egjipti, Seleukus nga Siria dhe Lysimaku nga Thraka i dergojne vecas qe te tre leter Pirros ku i luten qe te sulmoje maqedonet, sepse po behen rezik i gjithe mbreterive te tjera perreth.

 

Pirru pranoi. Kur te dy ushtrite u rrjeshtuan ne formacione luftimi, oficeret e nje regjimenti maqedon nxjerin nga gjoksi emblemen e Pirros, nje kurore me dege lisi dhe e vendosin ne koke, per te treguar se jane me Pirron. Ata nuk mund te luftonin me nje ‘’shqiponje ”  dhe me ‘’shqipet ” e tij epiriote.[5]

 

I till ishte Pirrua, e tille ishte fama e tij. Lufta mbaron duke fituar Pirrua dhe me kete rast u be Mbret i Maqedonise, me 287 para eres re. Asnje rob nuk mbajti. Te gjithe i leshoi te shkonin ne shtepite e tyre, ose kush donte mund te hynte ne sherbim per Piron. Ai nuk ktheu asnje kundershtar ne skllav. Femrat e familjeve mbreterere qe mundte ne lufte, nuk i merte per skllave si ishte zakoni i luftes ne lashtesi. Ai i trjtonte me dashamiresi dhe i linte te qeta ne pronat e tyre.Ky ishte zakon i Kaoneve (Himariotet e rruajten kete zakon per 2500 vjet te jetes se tyre te lire ne saje te lufterave ) ose i shteteve tribu dhe jo i qyteteve shtet.

 

 Pirrua u fut ne qytetin grek te Pelles, kryeqyteti bregdetar i Maqedonise, si triumfator i rrethuar nga gjeneralet e tij dhe te armikut qe u bene me te. Por Pirrua nuk donte mbreteri. Nuk isht lakmitar. Mbas dy vjeteve, me 285 i terheq ushtrite e tij epiriote nga Edessa dhe marshoi drejt kthimit.

 

Si u fut, triumfator, ashtu dolli. U terhoq per ne mbreterine e tij, duke lene ne Maqedoni  Lysimakun, nje mik personal te Aleksandrit te Madh.[6] .  Lysimaku isht bodigard i Aleksandrit te Madh. Ne nje moment zemerimi Aleksandri urdheron qe ta fusin Lisimakun ne cirkun e luanit te eger. Lisimaku e vret luanin vetem me nje goditje. Qe atehere Aleksandri e trajtoi si maqedonin me fisnik.

 

 Flota e Ptolemeut e nisur nga Egjipti per te ndihmuar Piron, kur moren vesh se lufta mbaroi pa ta, u kthyen per ne portin afer Aleksandrise.

 

 

Polybius  per Mbretin e Epirit, gjeneralin  Pirro.

Polybius ( 200-118 BC ) historin Helen, diplomat ne Perandorine Romake, keshilltar i senatorit – gjeneral Scopio, te cilin e shoqeroi hap pas hapi qe nga Roma deri ne momentin qe mundi Hanibalin dhe cfarosi Kartagjenen.

Historianet me te medhej te gjithe koherave, sipas radhes se kohes qe jetuan dhe shkruan ishin : Herodoti, Thukitidi, Ksenofoni, Polybius, Plutarku.

 

Qyteti –shtet Tarantum, ish koloni helene, ishte nen rezikun e pushtimit Romak. Ajo donte ndihme. Nga brigjet e Jonit vetem Pirrua mund ti ndihmonte. E ftuan me delegacion, duke i pemtuar se do te gjente nje ushtri te madhe te cilen do ta udhehiqte. Shkon atje, por aristokracia e vendit nuk e mbajti fjalen. Atehere Pirrua menjehere me nje dore epiriotesh pregatiti nje ushtri dhe mori pushtetin ne qytetin Tarantum.

Me kete rast Pirros i doli emri si i rrezikshem, qe jo vetem ndihmonte, por merte dhe pushtetin atje ku shkonet dhe ja dorezonte dikujt tjetri. Vendoste nje system drejtimi militar. Polybius shkroi nga viti 280 deri ne kapitullimin e Kartagjees me 146 bc.

 

Viti 280 eshte viti i zbarkimit te Pirros ne Itali. Polibus shume ngjarje i lidh me Pirron. Lufta e pare kertagjeno-romake filloi kur Pirrua mbriti ne Itali. Ishte lufta e pare Punike nga tre qe jane bere gjithesej, por me mbritjen e epirioteve ato ndreprene luftimet dhe bene nje mareveshje teper secret. Kartagjena u tremb se mos Pirrua do te invadonte Afriken, nqs do te merte Romen.

Ne mareveshjen Romako-Kartagjenase u shkrojt ;

“Nqs romaket ose kartagjenasit bejne aleance kunder Pirros, secila do ta ndihmoje tjetren duke ardhur ne vendin e luftes. Kartagjene ne cdo rast do te vere anije transporti per te dy palet. Kartagjena do te ndihmoje gjithashtu ne rast lufte ne det.”[7]

 

Pirrua u be mbret i gjithe Sicilise. Nipi i tij Hieronimus, qe ishte djali i motres ishte gjithashtu Mbret. Kete te gjithe sicilianet e pranuan si udheheqes dhe mbret. Hieronimus ishte i drejte si daja dhe gjyshi nga i jati ish Mbret Hiero. Por si Pirrua si Hiero nuk pranuan asnjehere mareveshje me afrikanet ( kartagjenen ), kurse Hieromin beri mareveshje me kartagjenen. Kur vdiq plaku Hiero i la amanet djalit nje porosi te Pirros. Asnjehere me Kartagjenasit, racen aziatike, me orientin,  ndersa me romaket mund te lidhesh se je nje race, nje prejardhje me ta.

 

Kur Pirrua iku nga qyteti T. per ne Sirakuze, ne Torontum kishin vendose nje system demokratik. Paten shume mosmareveshje ne asamblene e pushtetit demokratik dhe e thiren per te dyten here per ndihme. Pirrua shkoi dhe gjene e pare qe beri ishte;  Te shperndante asmblene dhe te vendoste sistemin ushtarak.

 

Ne lidhje me sistemin e qeverisjes dhe te drejtimit te Pirros jane mare shume pasardhesit e Nices, sidomos folozifi Leo Shtrausi. Kjo “studjohet sot ne shkollen e filozofise amerikane si nje system i vecante  i mire dhe i qendrueshm i lashtesise qe ka dhe ruan vlera te medha.”[8]

 

Pirrua atje ku shkonte krjonte ushtri me vendasit. Ne Itali perdori armet italiane dhe njerezit italiane si ushtare te tij. Roma pa tek Pirrua nje person te ngjajshm me vehten e tyre, qe s’kishte te bente fare me tipin fenikas te kartagjenasve. Ushtaret e huaj te Pirros nuk luftonin me gjithe shpirt, si ne Heraklea me 280, si ne Ausculun me 279.

 

Galet ne kete kohe invaduan Greqine nga veriu, duke perfituar nga mungesa e Pirros. Pirrua iku ne maj 280 dhe ne vjeshte 279 galet ariten rimarin dhe kryeqendren fetare, vendin e shenjte te Delfit. Nderkohe keltet qe ndodheshin matane lumit Po, zbritn poshte ne Italine qendrore dhe ju drejtuan Romes.

 

Kjo ose ajo ngjarje ndodhi ne kohen kur Pirrua invadoi Italine, ose ne kohen qe Pirrua fitoi ndonse me humbje te medha,[9] ose ne fitorn e dyte te Pirros mbi Romen apo kur kartagjenasit u tehoqen plotesisht nga Sicilia dhe krejt brigjet e mesdhet verior, i ndjekur nga Pirrua, thote Polybius ne faqet 131, 154, 208, 496 te librit te cituar ne footnote.

 

Plutarku  46 – 120 shkruan :

Pirrua[10]  319 – 273 BC

Iliret ishin ushtare me pages qe nuk punonin asnjhere, dhe preferonin luften per pune. Pirrua kerkonte ta shihte boten e lire. Ai u be mbret i disa tribuve, fiseve  te organizuara ne menyre arkaike si helenet para disa shekujve. Pirrua vuri nen kontroll te gjithe princet e vegjel. I bashkoi ne baze rajoni dhe krijoi popullin epiriot. Nga tribu, fise, nga nje organizim i vogel i Aleksandrit dhe Olimpise, e beri mbreterine e Epirit me te degjuar se vete Maqedonia e Aleksandrit te Madh.

 

Mbreteria e bashkuar e Epirit dhe vete Pirrua nuk u bene asnjehere problem i Athines dhe i federates Pan Helene, megjithese keta ishin barbare, dmth te huaj, veriore, ilire.

Aleksandri i Madh kerkoi ta bente boten me te sigurte. Per kete pushtoi Azine. Pirrua e pa se i njejti rrezik vinte nga aziatiket fenikas, te grumbulluar ne Kartagjene. Ai donte te eleminonte kete rezik, te mbronte Evropen nga aziatiket, dhe ja qriti qellimit.

 

Ai mbrojti civilizimin Helen ne Sicili dhe per kete u detyrua te luftnte me Romen ne dy beteja qe i fitoi. Por latinet, Saracenet, Etrusket, Romaket pane tek Epiriotet racen e tyre, nje identitet. Gjithashtu filozofi Cenees, kshilltari i Piros e kuptoi se Roma drejtohej nga Senati i perbere nga ‘Mbreter.’  Gjate vezhgimeve nxoren konkluzionin se romaket nuk qenkishin barbare por te edukuar, me kulture, te disiplinuar. Ushtaret e tyre ishin me te civilizuar se vete ata. Per kete terhiqen dhe mekembesi i tij Hiero u be aleat i Rommes deri ne vdekje, per mbi 50 vjet.

 

Plutarku e vuri Pirron paralel me senatorin-gjeneralin Marius dhe e zgjodhi ne burrat e kohes si nje nga me te medhejte. Pirrua kombinoi monarkine, oligarkine dhe demokracine per orgnizimin dhe drejtimin e mbreterise se Epirit.

 

Mbreti i pare i Thesproteve dhe Molloseve Faethoni ishte nga banoret e pare ilire, i pari pas permbytjes se madhe. Sipas legjendes dy herojte Deucalion dhe Pirro, ndertuan Dodonen dhe jetuan midis molloseve. Ne linje direkt nga Akili vijne te paret e Pirros. Fthia lindi Aeacide dhe ky beri dy vajza Deidameia, Troa, dhe Pirron.[11]

 

Me 302 Pirrua shkoi ne Shkoder ne martesen e djalit te Mbretit Genc, me te cilin ishin rite bashke. Molloset perfituan nga mungesa e tij, bene revolte dhe e i marin pushtetin. Pirrua shkon ne Maqedoni tek e motra Deidameia qe kish burre mbretin e Maqedonise Dhimitrin.

 

Deidameia me pare ishte fejuar me Alekksandrin, djalin e Aleksandrit te Madh qe e kish me gruan Rozanene, Princeshen persiane, por martesa nuk u realizua. Dhimitri e dergon Pirron si peng tek Ptolemeu ne Egjipt me 301. Bernice, gruaja e Ptolmeut e morri nen mbrojtje, e futi ne shkolle dhe e trajnoi me artin ushtarak. Pirrua ishte inteligjent, superior nga moshataret dhe i sukseshem ne cdo fushe. Bernice e marton Pirron me vajzen e vet Antigonin qe e kishte me burrin e pere, Filipin e Maqedonise.

 

Bernice ishte epiriote, Ptolemeu ishte maqedonas (nuk thuhet se ishte apo jo shqip foles). Paten nje djale po me emer te Ptolemeut te Egjiptit. Antigoni mori pasuri dhe me Pirron u kthye ne Epir, Ambracia. Pirrua forcoi pushtetin qe e mori me ndihmen e Ptolemeut te Egjiptit. Ai drejtoi si mbret por e kombinuar me keshillin e pleqve.

 

Si fe zyrtare kishte paganizmin. Ne cdo ceremony do bente sakrifice ( kurban ) per Zeusin. Pirrua largoi me lufte Dimitrin nga Aetolia ( Aet –Shqipe, aetolia= vendi i shqipeve) dhe ju drejtua vete Maqedonise. Pirrua si mjeshter ne taktiken ushtarake shkroi nje liber “ Arti Ushtarak” qe Ciceroni e mbente kudo me vehte.

 

Thuhet se Pirrua ne Aleksandri vazhdoi krahas shkolles ushtarake edhe akademine e filozofse helene. Gjeneral Amianus, ne historine e shkrojtur per Perandorin Romak Julianin ( ilir ), permend se djaloshi 33 vjcar Juliani, adhurante Perendie Pagane, kishte respekt filozofet helene dhe donte te ishte si parardhesit e tij, Aleksandri i Madh e sidomos Pirrua, libri i te cilit i sillte Muzat.

 

Shkolla helene qe krijoi kulturen Heleno-Romake bazen e qyteterimit perndimor, nxori udheheqes per arme e per pene. Ndersa shkolla aziatike e arabeve, e Osmaneve qe perbenin qendren e Kalifatit, nxori udheheqes te medhej si Skenderbeu, por megjithese jetoi 1500 pas Pirros nuk la asgje te shkrojtur, duke ne lene pershtypjen se koha e Skenderbeut eshte shume-shume me e lashte. 

 

Kur e pyeten nje dijetar ne Maqedoni se kush eshte gjenerali me i mire, ai pergjigjet : “ Pirrua nqs do te jetoje shume. Une do te shtoj thote Plutarku : “Ne kohen tone me i madhi eshte Hanibali, por ne eksperience dhe zotesi eshte Pirrua, me pas vjen Scipio” dhe pas tyre do te shtoj une ishte Napoleoni.

 

Ne cdo ceremoni Pirros i pelqente flauta epiriote, cula, dyarja.. Antigoni vdiq shpejt, arsyeja nuk dihet. Per nder te saj Pirrua ne afersi te Gjirokastres se sotme ndertoi qytetin e Antigones. Pirrua martohet perseri, merr nuse Lansen vajzen e mbretit Agathokli te Sirakuzes me te cilen pati djalin Aleksande. Ajo i sjell si paje ishullin e Korfusit ku edhe ri ne pallatin mbreteror. Pirrua merr edhe nje grua te dyte, Brikenen, vajzen e mbretit Bardhyl te ilireve me te cilen pati djalin tjeter Heleonin.

 

Plutarku tregon per luften e Pirros me maqedonine. Ne fund te luftes qe mbaroi me fitoren e Pirros, epiriotet i ngjiten Pirros nofken “Shqiponje”, duke e thirur me kete emer.

 

When the Epiriots giev him the title  “ The Eagle “ he told them : “ It is through you thot i am an eagle; how should i not be, when i am born up by your arms as if thy were wings?[12]

 

Pirrua donte shume gruan barbare Brikenen dhe jetonte vetem me te. Gruaja tjeter Lansa duke pare nenevleftesimin e Pirros ndahet dhe martohet me Dimitrin e Maqedonise. Dimitri merr edhe ishullin e Korfusit duke lene nje garnizon atje. Ai mbante ne oborin e tij astrologe. Nuk ishte supersticoz, po besonte ne divin intelligent. Sherbimi i informacionit te Pirros ishte i persosur. Kishte agjente ne oborin e cdo mbreti, Maqedoni, Thrake, Siri, Egjipt, Itali.

 

Ishte diplomat. Lidhte miqesi me Lisimakun ne Thrake, kundra Dhimitrit te Maqedonise, me Ptolemeun kundra Sirise, me Sirine kundre Lisimkut, me Romen kundra kartagjenes, me Tarantum kundra Italise etj. Me iliret pati gjithmone aleance, nuk beri kurre lufte me ta si me Bardhulin, Gencin etj. Kjo vjen se ai ishte pjese e tyre, e ndjente vehten edhe nga gjuha  te nje race me ta.

 

Pirrua mbante ne koke perkrenaren me koken e dhise me brire per tu njohur nga epiriotet, luftearet e tij,[13]  ate perkrenare te njohur me mire nga Skenderbeu, qe e mbajti edhe ai tekstualisht pa ndryshime.

 

Koka e dhise ishte simbl i mbreterise, ishte emblema e Mbretit. Vetem mbreti mund te mbante nje helmete me koke dhie me dy brire dhe asgje tjeter. Me 1443 Skendrbeu e vuri ne koke po kete embleme, po kete perkrenare, sepse ishte kjo simbol i Mbretit te epirioteve, i Epirit, kurse helenet kishin preferuar simbolin e Perendeshes Athina, bufin, shpendin me te zgjuar qe edhe naten fle me nje sy hapur.

 

Skenderbeu vuri ne flamur simbolin e Shqipes. Pirua ishte shqiponja e pare orgjinal, shqipe me nje koke. Por Pirrua nuk kishte flamur, nuk egzistonin flamuret. Ne kohen e Prandorise Romake kaonet bene flamurin e tyre te pare me shqiponjen me dy koke, shqiponjen e Dodones, me shqipet lajmetare te Zeusit

 Perandoria Biznatine e adoptoi me pas simbolin e shqiponjes me dy koke. Kisha e lindjes, kasha ortodokse bizantine, shume shekuj me von, kishte shqipen me dy koke te cilen e mban edhe sot. Udheheqsit kelte te kultit Druid mbajne po kete symbol, shqipen me dy koke, para kristianizmit. Edhe sllavet, popuj pa histori, prape shekuj me von adoptojne shqiponjen e shqiptareve, epirioteve te lashte, shqipen e Piros-Shqiponje.

 

Skenderbeu kur u kthye ne Kruje mbajti nje fjalim, sipas Barletit qe ishin afersisht fjalet qe Pirrua, ‘Shqipia’ jone e pare, ju drejtoi shqiponjave te tij epiriote.

Pirrua nuk mori pjese ne asnje Lige dhe nuk u be asnjhere pjese e federates PanHelene. Italianet i quanin epiriotet barbare dhe Pirron mbretin e tribuve barbare. Por Plutarku e quan mbrojtes te kauzes helene. Si Akili, ai nuk beri jete te qete, vecse te lodhsheme dhe me nerva futej ne cdo aventure ( Plutarku, faqe 397 ) pa interes personal ose interes te Epirit. Nuk kerkoi lavdi, as te shtoje ose te bashkoje shtetet fqinje ilire me te. Luftonte me gjigantet e kohes, dy perandorite qe kishin ndare boten e atehersheme, Romen e Kartagjenen.

 

Kur shkonte per ndihme, bente pushtim ne dukje, merrte pushtetin. Por i linte te lire kedo. Nuk mbante skllever, as te burgosur. Ishte modern, sipas ligjit te luftes, roberit duhej t’i kthente me nje shpeblim per koke, por as ato nuk i merte.

 

Ne oborin e tij kishte filozofin me te njohur te kohes, Cinees, qe e mbante si kshilltar. Si thote Evripidi per Cineen : ” Ishte me i vlefshem se harqet dhe shigjetat.”  Ne Itali Mbreti Pirro e dergo Cineen ne Rome ne krye te delegacionit per paqe, per lufte.

 

Cine ne Rome u interesua te dije dhe mesoi se si funksionon shteti romak. Kur u kthye i thote Mbretit Pirro. “Ne kemi asamble te perbere nga njerez te zgjedhur midis popullit. Asambleja e tyre quhej Senat dhe perbehej nga mbreter ( senatore ). Pra kemi te bejme me nje Perandori qe udhehiqet nga Keshilli i Mbreterve, qe do te thote se qendron shume me lart se cdo asamble tjeter e pare deri me sot ne bote. Prandaj te mos mendoni dhe te mos kerkojme gje nga Roma. Te luftosh me te eshte si te luftosh me Hydren ( kucedren ).”

 

Sipas Polybius, Roma me mbritjen e Pirros ne Itali, lidhi nje mareveshje te fshehte me Kartagjenen si aleate. Kundra Piros u bashkuan dy gjiantet e botes. Per Shqiponjen dhe shqipet nuk ishte me e lehte, vecse teheqja drejt Ilirise ose Epirit.

 

Appia Claudius, ne Senatin Romak e vleresoi shume rezikun e gjeneralit , mbretit te shqiponjave, per te ardhmen e Republikes Romake. Duke fole per Pirron ne senat, u permenden kaonet dhe molloset qe perbenin zemren e ushtrise. Keta ishin qytetare, ushtare te regullt dhe jo  mercenare, as vullnetare, as race tjeter apo te detyruar.

 

Plutarku permend shpesh Pirron qe shoqerohet me helene dhe rralle thote me epiriote. Por  ne Itali Pirron e quajten ne shume vende “ Shqiponja”, ose “Supernjeri “ dhe kurkush nuk e quajti Helen.                           

 

Mbreteria e Pirros nuk ishte e barabarte me mbreterite e tjera te kohes. Ai fitonte me zgjuarsine e tij, me heroizmat, me trimerine e epirioteve, por pas fitores humbte nga deshirat e kota, te pa dobi, pa perspektive ose qellim. E ndante, e dhuronte, e braktiste ate qe fitonte. Cdo fitore nuk e pati ne mbrojtje. Ai asnjehere nuk mbrohej, sepse nuk guxoi kurkush qe ta sulmonte. Fitonte duke sulmuar.

 

Nuk e shfrytezoi ate qe fitonte, se ishte larg Epirit. Ai deshiren, mendjen e kish ne Epir. Por per Epirin nuk beri ate qe benin te tjeret per mbreterine e tyre, ta zmadhonte, ta pasuronte, te ndertonte, te hapte  shkolla e biblioteka si ne Athine, Aleksandri etj. Pirrua solli 8000 kembesore e 500 kalores nga Italia, por nuk kishte asnje pare per ti mbajte. Prandaj ushtareve gale, ju dha leje te luftonin dhe te plackitnin ne lindje, dmth ne Maqedoni.

 

Pirrua pa asnje arsye ndihmoi Klemensonin  qe te merte pushtetin ne Sparte. Ai fliste shqip ( dialektin dorik ? ) me ish mbretin e Spartes, dhe duke ditur se ne Sparte flitej dialekti kaon, Pirrua mori me vehte pothuajse gjithe ushtaret kaone, qe njihnin, zakonet, karakterin, luften e tyre.

 

Plutarku e cileson :  “Ushhtria barabare e Pirros ne Sparte.” Sepse vete Plutarku ishte helen dhe helenet gjithe te huajve u theresnin barbare. Pirua bente skrifice njeres, persona te denuar me vdekje, qe ishin kriminele ose armiq. Pirros i vrane spartanet djalin. Ai mori hak duke ndjekur ushtrine spartane dhe vrau gjithe aristokratine e saj. Me shpate ne dore, maje kalit, me helmeten e dhise ne koke, luftonte si i mare, deri sa vrau ushtarin e fundit Spartan.

 

Skenderbeu duhej ta kish zili po ta shihte Pirron maje kalit me shpate dhe perkrenaren ne koke. Skenderbeu pa tjeter duhet te kete njohur Pirron dhe vepren e tij. Skenderbeun nuk e thiri kush shqiponje, as ushtaret e tij shqiponja ose shqipe, por ishte ai qe nxori nga haresa 1700 vjecare simblet dhe emblemat epiriote dhe shtetin e ri shqiptar e krijoi me keto simbole duke treguar vzhdimsi trashegimi legjitime te epirioteve ilire tek shqiptaret.

 

C. A. Kincaid  studjues amerikan

Per Mbretin  Pirro

Me 289 bc.  Dhimitri i Maqedonise krijon nje ushtri te madhe, grumbullon 98 mije kembesore, 1200 kalores, 500 anije luftarake, per te zgjeruar kufijte e mbreterise, per te mare ish Perandorine e Aleksandrit te Madh.

 

Mbreti i Aleksandrise Ptolemeu, Mbreti i Sirise Seleriku dhe Mbreti i Thrakes Lysimaku i dergojne njeheresh vec e vec leter Pirros, qe ti ndihmoje duke sulmuar Maqedonine.

E tille ishte forca, emri i Pirros. Te tilla ishin shpresat e te tjereve. Me iliret ishte ne miqesi te plote. Gencin e kishte baba, sepse ai e adoptoi dhe e riti se bashku me femijet e tij. Bardhylin e kishte vjeher, babane e nuse se tij Brikenes. Keltet ne krye te Adriatikut, dhe Galet e ardhur mbi Thrake, nuk guxonin te godisnin iliret nga frika e Pirros.

 

Pirrua vendosi te futet ne lufte me Maqedonine, thesht per te ndihmuar miqte e tij qe i kishin kerkuar ndihme, bile pa asnje shperblim ose premtim. Historiane te tjere thone se e sulmoi Maqedonine per tu treguar se kush ishte mbrijtesi i ilireve. Ne fushe te betejes nje regjiment maqedonas ishte rjeshtur ne formacion luftimi. Oficeret me te pare Pirron, nxjerin nga gjiri kurore me dege lisi, emblemen e Pirros dhe e vendosin ne koke. Kjo tregon se ata ishin me Pirron. Si mund te luftonin kundra nje njeriu qe e a quanin Perendi, qe e adhuronin ?

Trupat e tjera te Dhimitrit, Pirrua me lehtesi i shkateroi dhe krenar me 287 u fut i rrethuar nga gjeneralet, ne Pella, kryqytetin e Maqedonise, ne ane te detit.

 

Me 285 Pirrua ashtu si u fut, ashtu u terhoq. Pas 2 vjeteve trupat e tij nisen marshimin e kthimit drejt Epirit. Ne vend te tij la Lysimakun. Populli maqedonas e deshi Pirron si mbret. Por Pirron e therisnin per ndihme diku ne tjeter vend. Ai nuk lakmonte.

I mjaftonte Epiri.[14]  Ne veri nuk kishte kufij me iliret. Monedhat etij perdorej per tregeti ne Ohre e Shkoder, Himare e Ulqin.

 

Ekonomia ne Epir ishte e stabilizuar. Monedhen e kishte te forte dhe njihej nga Egjipti dhe Italia. Ne nje ane te monedhes ishte Pirrua ulur ne fronin mbretror ku shkruhet ne greqisht ; Basileon Pyrru = Mbreti Pirro. Ne anen tjeter eshte koka e tij me fytyre tipike epirioti, me hunde si te Skenderbeut, me kuris, qe nuk eshte karakteristike per helenet.

 

Me 281 e kerkojne ne Tarentum te Italise per ndihme kunder romakeve qe ishin ne ritje. Me 331, kishte qene po atje kusheriri i tij i pare, Mbreti i Epirit, Aleksandri i Epirit, ku edhe vdiq. Para se te niset konsultohet me dy shkenctaret, filozofe te tij. Epikuriani e pyet : 

“Po do te shkosh ne Itali, do ta pushtosh te gjithe, dhe pastaj ? Do te pushtoj Siciline ju pergjegj Pirrua. Dhe pataj ? Do te marr Kartagjenen. Dhe pastaj ? Do te kthehem dhe te bashkoj gjithe Ballkanin. Dhe pastaj ? Atehere u pergjigj Pirrua duke qeshur, ne do te ulemi, te pime dhe bizetojme se bashku. Atehere i tha filozofit tjeter Cinec, perse nuk ulemi, pime dhe bizetojme qe tani bashke ne vend qe te rezikojme jeten duke kerkuar ato qe tashma i ke gati. Por Pirrua nuk levizi nga mendimi i tij.”

 

Pra se te nisej per ne Itali, zevendesi i Ptolemeut nga Egjipti i dergoi si ndihme 5000 ushtare, 4000 kalores dhe elefante te shoqeruar nga ushtarake hindiane. Mbreti i Maqedonise i kerkoi vajzen per nuse ( Ptolemais ). Mbreti i Sirise i dergoi para dhe mjete transporti. Shpresa e tyre ishte qe Pirrua jo te luftnte kunder Romes, por se bashku te luftonin karagjenasit qe masteronin, kontrollnin gjithe Mesdheun.

 

Ne vjeshte te 281 Pirrua mbrin ne Itali. Per pak kohe grumbulloi 20 mije kembesore, 2 mije shigjetare, 5 mije gjuejts, 3 mije kalores dhe 20 elefante. Me vehte kishte dy djemte, Aleksandrin dhe Heleneun. Djalin e madh Ptolemeun e la si regjent, 15 vjecar. Anija ku ishte Pirrua para se te dilte ne breg u perplas ne shkemb nga dallget dhe u mbyt. Ai dolli me not jashte. Shume ushtare ju mbyten.

 

Ne Qytetin-shtet Tarentum duhej te gjente ushtri gati dhe ti komandonte te dya se bashku. Por ata nuk e mbajten fjalen dhe nuk i premtuan asgje te re. Atehere me force rezon pushtetin, i internon ne Epir ose i vret ata qe s’binden dhe behet mbret i T.

 

“Me disa gjenerale te tij shkojne ku fushonte ushtria Romake, afer kampit. Atje vuri re se benin nje strvitje te persosur dhe me te mire se ushtrte e civilizuara helene. U tha gjeneraleve. Keta jane barbare, por me sa shoh disiplina e ketyre barbareve nuk eshte barbare.”[15]

 

Disa repartee epiriote dhe maqedone kishin ne krye ushtaret me te mire helene te botes se atehereshme, por Pirrua vendosi te praktikonte rregullin dhe stilin Romak ne repartet e qendres. Ngarkoi nje maqedon Leonatus tu mesonte ushtareve metodat e mbrojtjes dhe te sulmit te falangave romake.

 

Karakterstike e Pirros ishte se do qe vete ne krye te betejes, do e udhhiqte, duke qendruar ne qender. Sipas zakonit beheshin dyluftime. Pirrua i pranonte me gjithe qejf. Kush do te fitonte, ushtrite nuk luftonin, por quhej fitoria e atij qe fitonte ne dyluftim. Ne nje rast ja hoqen helmeten me goditje. Po me fytyre jashte, ai nen thirjet Shqiponje - shqiponje, u fut ne dyluftim dhe fitoi ( me romaket ).[16]

 

Ne luften me romaket fitoi por humbi me shume se gjysma  e ushtrise. Kjo ngeli ne histori, ‘Si fitoria e Pirros.’ Asnjehere historianet romake nuk kane dhene detaje te lufterave te tyre qe kane humbe. Me Epirin bene dy lufte dhe qe te dya i humben. Se ne c’gjendje ngeli fituesi jane thjesht sajime, deformime te se vertetes. Ketu duhet te shenojme se si Plutarku, si Polybius, te dhenat i marin nga historianet e Romes qe jetuan ngjarjen.  Historiane te Pirros shkruan por ato humben aksidentalisht ose i zhduken me dashje romaket qe jetuan si Republike dhe Perandori edhe gati 800 vjet te tjera. Edhe helent atehere e tani, flasin shume pak per Piron. Te vertetat, fitoret, organizimin e tij, historianet armiq, si romake e helene e deformojne, e lene ne harese, e zhdukin.

 

Ne cdo shkrim Romak per Pirron gjen nenevleresim, fshehje dhe zbutje. Disfatat romake nuk jepen. Pirrua fitoi ne shtepine e tyre, me nje ushtri te perbere vetem me oficere epiriote dhe ushtare krejtesisht te mare nga krahina te ndryshme italiane me roge.

 

Bile thuhet se ne fund te betejes, Pirrua nuk e kuptoi ne se kishte fituar apo jo thone historianet e Republikes Romake ( nuk ishte akoma Perandori ). Kur te nesermen kudo qe kalonte nuk pa asnje armik te organizur, e kuptoi se kishte fituar. Nqs Pirros do ti kishin ngele pas luftes 5 epiriote, me disa ushtare pa vlere vendas qe kishte rekrutuar, atehere Senati Romak do te dinte si ti kishte zhdukur keto mbeturina lufte. Por e verteta ishte se Pirrua u terhoq megjithese i pat mundesite ne te dy rastet qe ta merte Romen, aleaten e Perandorise tjeter gjigante, zoterit te deteve, Kartagjenes.

 

Senatori Cato i riu permend se dy here eshte rezikuar vete qyteti i Romes, nga gjeneralet Hanibali i Kartagjenes dhe gjenerali Shqiponja e Epirit. Pirron ralle here e quajne Mbret, sepse si mbret s’kishte ndone gje te vecante, por e therisnin gjeneral, sepse si gjeneral nuk kishte te barabarte me te ne kohen e tij.

 

Pirrua kishte organizuar mire sherbimin e infrmacionit. Cdo diskutim ne senatin Romak e merte vesh. Kishte informatore kudo qe duhej. Filozofi Cinees e drejtonte ate. Senati diskutoi te kerkonte paqe Pirros. Pirrua u vuri kusht qe te gjihe qytetaret helene dhe epiriote te kapur rober te liroheshin. Ai ne oborin e tij, me familjet aristokrate bizetonte greqisht. Greqishten e quanin te tyre cdo mbret i Thrakes, Maqedonise, Epirit, Aleksandrise, Sirise, etj. Per Pirron ndonse u rit ne familjen e mbretit Genci ne gjuhen shqipe, nuk kishte dallim te madh midis ilireve dhe heleneve.

 

Herodoti i quan fqinjet veriore te nje race, te nje gjaku, parardhes te tyre, ndersa jane ose kane ngele barbare, te varfer, primitive, te pacivilizuar, te pa zhvilluar. Pirrua e ndjnte vehten zot ne shtepine e tij ne Iliri, Epir, Maqedoni, Athine dhe ne Mana Grecia ( Sicili ). Dallim ne pamje me popullsine nuk ishte.

 

Identiteti si race, ngjyre, pamje, kafke, ballkanas ishte i njejte. Gjuha ndryshonte pak por kishte me shume ngjajshmeri. ( greqishte e vjeter dhe shqipia e hereshme ). Prandaj ai i futi si epiriotet si greket si te barabarte ne kushtin e paqes me Romen. Nuk ndjente te njeten gje per Tarantumin qe ishin latine, etruske, as per galet e keltet.

 

Por dallim te theksur ne identitet benin kartagjenasit. Keta fenikas ishin libaneze, aziatike, race tjeter me tipare te tjera, gjuhe tjeter. Raca aziatike ka qene rrezik dhe ngelet akoma rrezik per njerezit e bardhe edhe sot, dhe e tille do te jete edhe ne te ardhmen perderisa besimet e tyre i kemi bere gabimisht, besimet tona.

 

Historianet e lashtesise si Plutarku, Diodorus, Polybius, Strabo, Pausanias, Justin etj nuk e perdorin termin ose fjalen iliri. Ushtaret, regjimentet, garden, gjeneralet ( oficeret ) i kishte epiriote. Kishte po ashtu maqedonas ne repart special. Greke nuk kishte, as spartane. Ne Sicili krijoi nje ushtri te madhe. Kishte vecas epiriotet, vecas mqedonet, vecas helenet e Sirakuzes[17], te Himares ose Panormes, vecas greket mercenare qe kishin qene ne sherbim te kartagjenes dhe i vuri nen komanden e oficereve epiriote. Kishte gjithashtu ushtare mercenare ( me pagese ) gale. Galet dalin ne Maqedoni, ne Sicili, kudo qe shkonin epiriotet.

 

Senatori Appin Claudius mbajti ne Senat nje fjalim madeshtor. Plutarku e ka dhene te plote kete fjalim. Behet fjale per politiken qe duhej te ndiqte Roma me Pirron………         I kerkuan Pirros miqesi, aleance me kusht qe te kthehej pas, ne Epir, te largohej nga Italia. Pirrua nuk pranoi. Senati Romak i shpalli lufte dhe e trjtoi si armik.

 

Roma duhej te mirte Siciline, te hidhte ne det dhe kartagjenasit e fundit. Pastaj do te shkonte ne Afrike per te luftuar Kartagjenen, plane te clat i pengonte prezenca e papritur e Pirros. Pirrua mbante zaknisht nje ushtri prej 70 mije veteshe nga te cilet vetem 16 mije ishin epiriote. Epiriotet nuk ishin me page, pjesa tjeter e ushtrise ishte me page si mercenare. Kishte dhe regjimente qe perfaqesonin ndihma nga mbreter te tjere, por Pirrua nuk i paguante.

 

Qytetet ne Epir nuk ishin qytet-shtet. Shteti perbehej nga fise, tribu. Ne tribu dmth ne Epir nuk kishte skllever. Nuk kish te detyruar, as puntore me meditje. Cdo familje punonte vete ne bujqesi dhe blektori. Secila familje do te nxirte nje ose dy ushtare vullnetare per te formuar ushtrine e mbreterise per mbrojtje. Kur ishte lufte per pushtim, ajo behej duke mare mercenare me page. Kete menyre organizimi mbajti provinca autonome dhe veteqeverisese e Himares qe ne kohen e mbretit te saj Pirros deri me 1921 we u bashkua me Shtetin e ri Shqiptar. Me kete menyre organizimi dhe drejtimi, nje province e tille atehere, ishte e njejte, ne nje rang, me nje mbreteri ne nje shtet-qytete, ose shtete-krahine.

 

Ne Sparte 20 deri 30 vjec ishte sherbimi ushtarak i detyruar. Djemte martoheshin vetem pasi mbushnin 30 vjec, qe mbaronte detyrimi ushtarak. Gjate gjithe kesaj kohe ronin ne kampe ose gazerma qe i quajme sot.

 

Pirrua ne qender te luftimit vendoste falanget epitiote[18]. Shume fitore te Pirros ne Itali kunder Romes dhe ne Sicili kunder Kartagjenes i detyrohen elefanteve.[19] Kartagjena i kerkonte me kembengulje Pirros paqe. Ky ju tha ate qe i kishte thene Senati Romak atij, te linin Siciline dhe paqia ishte e bere.

 

 Ne Sirakuze mbreti Agathokli vdiq i helmuar me 289. Deri me 279 pushteti kaloi ne disa duar, Hiketes, Thonion, Saristrate. Kartagjena kishte Marokun, Algjerine, Libine, Tunizine, Korsiken, Malten, Sardenjen dhe disa porte ne Sicili. Mana Grecia kishte krejt ishullin sicilian. Roma akoma nuk kishte vecse Mersinen. Kartagjena kerkonte pushtimin e Sirakuzes me cdo kusht. Sirakuza ishte koloni greke, qyteti me i madh ne Mesdhe, me i madh se vete Kartagjena.

 

Me 279 Sirakuza thiri per ndihme Pirron. Kush me mire se Pirrua mund te mbronte kete qytet te civilizuar evropian ndaj hordhive aziatiko-afrikane, ndaj races se eger e inferiore.

Pirrua pati mbeshtetjen e te gjithe mbreterive te tjera, maqedone, thrakase, egjiptiane, siriane, athinase e spartane . Keta kur luftnin ndaj nje armiku te huaj aziatik, mbelidheshin rreth liges helene te krijuar nga Aleksandri i Madh.[20]

 

Pirrua kishte linde per te ndihmuar te tjeret, per ti nxjere nga halli. Ai ishte jo hero por Perendi per cdo mbret. Sot do te ndihmonte Sirakuzen nga Romaket, neser Romen nga Kartagjena. Ndihmoi Antiokun ne Siri kunder Maqedonise, ndihmoi Maqedonin ( Dimitrin ) kunder Thrakes ( Lysimkut ), ndihmoi Thraken kunder Galeve, me galet dhe kaonet bente pararojen e epirioteve.

 

Eshte interesante te permendim se asnje autor i lashtesise nuk perdor per ‘Mbretin Shqiponje’ se ka ushtare ilire ne ndihme ose mercenare. Permendin epiriote dhe gale, gale e kaone, mollose e maqedonas. Shpesh permenden vetem epiriote, gale, maqedone. Kaonet ishin ne grupimin epiriot si molloset, thesprotet, apo qendronin ne vehte.[21]

 

Ne pranvere te 279 banda galesh nen udheheqjen e Belgius, invadojne Maqedonine. Ptoleme Keraunos kerkon per ndihme Pirron. Nje delegacion mbriti ne Taretum, Itali duke i kerkuar Piros te zere vendin, fronin e Aleksandrit te Madh. Ai ishte bere nje here mbret atje, ishte larguar vete dhe nuk mund te shkonte prape se kishte vendose te shkonte ne Sicili.

 

Pirrua kishte informacion e shkelqyer ne rradhet e cdo mbreterie pergjate mesdheut. Ai ishte diplomat i persosur. Ishte politikan. Para cdo lufte qe do te shkonte njihte situaten, por edhe kishte zhvilluar bizetime me te derguarin e tij te vecante filozofin Cinees qe e perdorte per kete pune.

 

Mbreti Epiriot perdorte shume sisteme drejtimi. Drejtonte me oligarki me mire se me demokraci. Ne sistemin demokratik me vota kerkohej p,sh kartagjena ( gabimisht ) per te shpetuar nga Roma ne vend qe te behej e kunderta. Me pleqesi nuk kishte gabime te tilla.

Nuk bente asnjhere aleanca afat gjate, sepse kudo do te ishte provizor. Ai leviste, jeta e tij ishte kampi, lufta. Ne Ambracia me Brikenen ose ne Korfus me Lanasen pak rinte, ne krye te disa vjeteve.

 

Per Epirin nuk beri gje te vecante. Kudo neper Greqi dhe Itali ngriti qendra banimi, faltore, tempuj, shkolla, por jo si Ptolemeu ne Aleksandri, jo si athinasi Perikli. Ashtu si mbreterit Spartane qe e lane Sparten fshat, ashtu dhe Pirrua fshat i la te gjitha qendrat e Epirit, Beratin, Antigonin, Finiqin, Butrintin, Ambracian, Himaren etj.

 

Me 278 Pirrua shkon ne Sicili duke mare trupat epiriote. Atje do te krijohej nje ushtri e perbashket e te gjithe qyteteve greke, me ne krye Pirron kunder Kartagjenes. Trupat qe gjeti ne Sirakuze 8800 vete, ishin inferiore nga Epiri.[22] Me kartagjenen ishin mercenare helene qe kaluan me Pirron. Epiriotet ne presence te mbretit te tyre ishin te pathyeshm.

 

Pirrua nuk besonte shume. Nuk pyste per profesi. Benin kurban por nuk i merte parasysh. Enderat qe shihte i tregonte, ja shpegonin po prape nuk i besonte. Nje here i tha nje orakull se do vdese kur te shohe nje dyluftim midis demit dhe ujkut. Pirrua luftoi me kartagjenen. I ndoqi prej andeje sa dhe e gjithe Sicilia u be e tij. Te fundit mori Panormen.. Greket e gjithe Sicilise e quajten komandant dhe mbret te Sicilise. Ai ishte Mbret i Sicilise ashtu sic ishte mbret i vete Sirakuzes.[23]

 

Ne nje qytet kishte ngele nje garnizon kartagjenas. Kartagjena i kerkoi paqe. Ai u pergjigj njelloj si ju pergjigj Senati Romak atij. “Largohi nga ishulli dhe do te jemi miq e aleate.”[24]  Me 275 Pirrua ju kthen te gjithe qyteteve greke lirine, pushtetin, vete administrimin. Sirakuza dhe gjithe Sicilia erdhi ne gjendjen e Dionisit te I. Romaket kishin ardhe deri ne Mesine. Kartagjena nuk ishte me zot i Mesdheut, Jonit, Adriatikut. Ujrat rreth Sicilise i kontrollonte Pirrua. Kartagjena kishte Korsiken, Spanjen, Sardenjen, dhe krejt brigjet afrikane te mesdheut. Ajo donte pa tjeter Siciline si baze per te pushtuar Italine.

 

Pirrua u be pengese per realizimin e planit te saj. Ai duke i ndjekur nga Sicilia, mbrojti Italine, Romen, Evropen nga pushtimi, dyndjet e barbareve primitive arabe. Pirrua ishte evropian dhe si i tille ishte i predispozuar te bente paqe me Romen, kundra afro-aziatkeve. Roma nga ana e saj, kur ishte puna qe te luftohej fenikasi libanes i quajturi kartagjenas, realizoi aleance me te gjithe qytetet-shtet greke, si me Pirron, Hieron etj.

 

Kur u largua nga Italia per ne Epir, Pirua la ne vend te tij ne Sirakuze, Hiero, Mbret te Sirakuzes e te gjithe Sicilise. Per te forcuar besimin, martoi vajzen e tij Neveis me nipin e Hiero. Hiero u la si zevendes deri sa te rikthehej Pirrua, por ky nuk u kthye kurre me ne mbreterite e tij ne Itali .

Ketu te permendim se sot ne shekullin XXI, po rishikohet menyra e organizimit, e drejtimit te ketij Mbreti, qe pati me shume miq se armiq, qe shkonte ne lufte atje ku duhej dhe gjithmon fitonte. Mbreteroi deri sa i kaloi te tetedhjetat, dhe Romaket ndonse vazhdonin te riteshin, te zmadhoheshin, te zgjeroheshin, nuk ja preken teritoret e tij vecse bashkejetuan ne aleance. Statuja prej ari e Apollos dhurate  si shenje miqesie e ketij Mbreti, qendroi mbi 500 vjet ne krye te salles se Senatit Romak.

 

Gjate kthimit nga Sicilia per ne Itali, Pirrua pati veshtiresi. Kartagjena i kishte zene prite dhe mbyten disa anije. Nje fis qe e quante vehten te ardhur nga Marsi, Mamertianet, sulmuan praparojen dhe sillnin shqetesime. Nje guximtar, gjigant, me veshje dhe mburoje qe shkelqente, i kerkoi dy luftim Pirros. Pirrua ishte Mbret dhe ishte ofendimm qe te bente me te dyluftim. Por ai pranoi. I largoi rrojet dhe me veshjen qe rinte vazhdimisht ne luftim, u paraqit ne shesh. Pirrua i nxehur, i pa duruar me shpejtesi e godet ne koke me nje goditje te vetme. Mburoja dhe kafka e kundershtarit u ca me dysh. Marsianet e quajten te pa mundur qe nje dore humane te cante me dysh njerine, prandaj e quajten Pirron Hyjnor, Perendi dhe te frikesuar iken te shpartalluar.

 

Qytetet helene Heraclea, Crotona, Lokvi e mire priten. Pirrua duke u larguar nga keto qytete helenee, la atje garnizone epiriote. Kincaid e cileson, qytet helen me garnizon epiriot  ( dmth shqiptar ).

 

Ne Tarentine Pirrua u vendosi te pasurve taksa. Nga Epiri merte njerez, por paisje, pare, ushqim nuk kishin. Epiri lindi gjenerale dhe mbreter me me name, me te mire, me te zote, te afte, por ata e lane Epirin te varfer. Hapi pune per burrat, luften burrat e quanin pune dhe shkonin me kenaqesi ne lufte. Atje do te fitonin dhe do te mbanin familjen. Por ushtaret e Pirros nuk u paguan asnjehere. U lejohej plackitja, por me kete metode gjenin vetem ushqim, nuse, jo pasuri, kapital, te ardhura te vazhdueshme.

 

Para se te mbrinte ne bregjet e Adriatikut, romaket ishin pregatite per lufte, per te zhdukur Pirron, mbasi nuk e besonin se ishte ne kthim per ne Epir. Dy ushtri me 50 mije secila, te komanduar nga konsujt Manius Curius dhe Lentulus, pa i shpallur lufte sulmuan Pirron.

 

Pirrua kishte trupa gale mercenare, maqedone, greke, epiriote, ( mollose dhe thesptote), kaone ( himariote ), greko-italiane, por jo ilire. Te gjithe biografet e tij permendin Epiriot, kaon, galet e paguar por jo ilire. Permendin qe kaonet mbanin jatagane, shpata te vogla.

 

Pirrua fiton ne kete lufte te dyte me Romaket. Humbjet ishin prape te medha po sipas historianeve romake. Roma humbi 15 mije vete dhe 6-7 mije Pirrua. Por Pirros i humben epiriotet e tij qe ishin ne krye. Humbi shoket dhe oficeret me te mire. Dhe nje fitore e trete si kjo me Romen dhe do te mbaroje, shkruan per te filozofi Cinees. Me 274 Pirrua mbrin ne Epir. Qendroi shume jashte, 6 vjet. Shkoi per ndihme ne Tarentum dhe u be Mbreti i saj dhe i krejt Italise jugore. I mbrojti nga pushtimi Romak, po keshtu qytetet greke ne Itali ju dha lirine.

 

Shkoi ne Sirauze, qytetin me te madh ne boten e atehersheme dhe u be Mbret i saj. E mbrojti Sirakuzen nga Romaket, mbrojti ishullin. Mbrojti njekohesisht Romen dhe krejt Evropen nga Kartagjena. Mbrojtja e Romes nga Kartagjena dhe berja e pamundur e pushtimit te Italise nga Hanibali, e ngriti Mbretin e Epirit, Pirron ne Piedestalin e me te medhejve.

 

Por per kapricon e Republikes se Romes 500 vjecare te patheyshme, per nderin e Perandorise Romake qe vijoi edhe 500 vejt te tjera, ishte nje fare ofendimi, nje ulje , qe shqiptaret e matane deit ju garantuan, jeten, vazhdushmerine, krijuan terenin ku me von do te hidheshin themelet e civilizimit evropian. Per kete ata nuk shkrojten, nuk komentuan, nuk skaliten ne mermer vlerat qe sollen Shqipnjat me Mbretin e tyre Shqiponje ne krye.

 

Prijesi i Kartagjenes gjeneral Hanibli grumbuloi 150 mije ushtare ne Spanje per te ndermare sulmin e pergjtheshem ndaj Romes. U detyrua te kalonte neper Malet e larta te Pirenejt dhe Apeninet ku elefantet dhe njerezit e tij afrikane vdiqen nga te ftohtit. Ai nuk e realizoi kurre planin per grumbullimin e kesaj ushtrie ne Sicili, nga ku do te invadonte kontinenti evropian. Kete plan ja prishi me luften e tij 6 vjecare Mbreti jone Pirrua me kapedanet e tij kaone, thesprote e mollose ( himariote, labe, came, suliote ). 

 

Kemba e Pirros shkeli gjithe boten e qyteteruar dhe kudo ku shkoi mbrojti civilizimin. Nga Egjipti ne Maqedoni, nga brigjet e Azise deri ne Marseje dhe  gjithe Mesdheun me qender ne Sicili luftoi tiranet, uzurpuesit e pushtetit, piratet, bandat barbare. U mat me Romen 2 here dhe fitoi, u mat me Kartagjenen dhe e ndoqi nga Evropa.

 

Nuk la shok dhe mik pa ndihmuar. Mbreterit ilire Gencin dhe Badhylin nuk guxoi kush ti ngacmonte se ishin prinderit e tij, njeri babai qe e riti te adoptuar dhe tjetri vjehri. Keltet ne veri te Adriatikut, Galet e ardhur deri ne kufi me dardanet, thraket ne lindje, maqedonet etj, bene paqe me iliret dhe i trajtuan si aleate.

 

Sa ishte gjalle Pirrua, Perandoria Romake, nuk zbarkoi asnjehere ne brigjet e Adriatikut dhe Jonit. Ne kete menyre ne saje te Pirros edhe mbreterite helene perfituan nga reziku Romak. Anijet e Hiero ndihmuan Romen, largonin piratet ilire, e ndiqnin deri ne afersi te Ulqinit e Durresit, po ne toke nuk zbriten se kishin te benin me Pirron.

Qytetet greke ishin qytete-shtet sepse ishin te zhvilluara, te civilizuara. Shteti drejtohej me ligje. Kishte asamble, kushtetute. Asambleja zgjidhej ne menyre demokratike. Qytetet ne Epir dhe Iliri kishin organizim fisnor, me drejtim pleqerie, dhe pa ligje. Kishte rregulla te vendosura sipas kanunit, ndonse ishin te pa shkrojtura.. Qytetet tribu nuk kishin skllever. Token, blektorine e mbanin vete. Nuk merrnin mercenare per ushtare, por kishte sherbim te detyruar disa vjecar. Ne rast lufte behej moblizim.

 

Pirrua ripushton Maqedonine [25]

Mbreteria e Epirit per 6 vjet te mungeses se tij ishte zvogeluar, tkurur si teritor. Kur iku Pirrua, u terhoq nga Maqedonia qe pushtoi dhe u be mbret i saj. Por me ikjen e tij maqedonet pushtuan Aetoline [26] dhe zbriten ne Thesali dhe ju afruan Peloponezit te spartaneve.

 

Pirrua vendosi ta rimare edhe nje here me force, krahinat e tij dhe te denoje pabesine e Maqedonise. Ne kete fushate nuk kishte ushtare greke. Ushtare spartane nuk ka pase asnjhere, as ushtare aziatke. Epirioteve te mbeshtetur me elefante, ju bashkengjiten mercenare gale. Ne fushaten e luftes Pirrua i thiri me emer te gjithe oficereve maqedone. I njihte dhe u kujtoi se ai ishte Pirrua, mbreti tyre. Ata te enthziasmuar u kthyen me Pirron duke vendose kurorat me dege lisi mbi koke, emblemen e Pirros.

 

Galet nuk i paguante sepse nuk kishte para, por por ju kish dhene te drejte te plackisnin. Maqedonet kishin plackite edhe varet e familjeve fisnike, keshtu qe Pirrua nuk ju tha gje ushtareve gale qe hapen, vodhen varezat mbreterore ne kryeqitetin e maqedonise, Pela, mbasi e pushtuan. Pirrua behet perseri mbret i Maqedonise.

 

Epiriotet munden Romen dy here me 280 dhe 275. Por te gjithe historianet latine thone se Pirrua mundi nje gjeneral Romak me nje ushtri te vogel. Ne rastin e pare, me 280 Pirrua mundi Konsullin Tiberius Coruncanius dhe konsullin Publius, ne jug-perendim te Napolit, ne Laevinus. Ata kishin gjithe legjionet romake qe perbenin nje ushtr 50 mije veteshe, te shplodhur, te stervitur ne kampe, te veshur, te ngrene, te paguar dhe te paisur me arme te reja. Kurs Pirrua me ushtrine epiriote me 30 mije vete, e pangopur, e papaguar, e lodhur ne marshime.

 

Humbjen e dyte e pati Roma me 275, ne Aschum. Ketu nuk eshte si thone historianet romake qe duan te fshehin lavdine e Pirros dhe te mbulojne turpin, disfaten e tyre, se Pirrua mundi  gjeneralin – konsull Manius Curius qe ishte ne nje ushtri. Ketu Epiriotet me Mbretin e tyre ne Krye munden Romen per her te dyte.

 

Pirrua nuk ishte i qete kur nuk kishte lufte, U be Mbret i Maqedonise per here te dyte. Por nuk mund te rinte i qete. La djalin, Ptolemeun si governator te Maqedoise se Filipit dhe Aleksandrit te Madh dhe u kthye ne Epir. Ai zbriti ne Athine, vizitoi dhe beri nje kurban per perendite e Olimpot ne Akropol. Shkoi ne Delfi. Ne tempulline Apollos ne Delfi beri nje sacrifice tjeter dhe qe andej shkoi ne Dodone ku shkroi nje shprehje.[27]

Lufta me Sparten

Pirrua kishte respekt per Sparten, per shkollen, edukimin, jeten e tyre. Nuk kishte luftuar me ta. Ishin aleate. Nuk e kishin thirur ndonjehere per ndihme, sepse Pirrua kudo qe shkonte dhe luftonte ishte i ftuar zyrtarisht per ndihme. Me 272 Cleomeni, trashegimtari i fronit te Spartes e theret ne ndihme Pirron qe te marre pushtetin. Mbreti i vendit ndodhej me ushtri ne Krete per ndihme Arens.

 

Pirrua u nis me ushtri drejt Spartes duke pase me vehte djemte dhe Clemensoin. Spartanet e pyesin se ku shkon. Pirrua u thote do sjell djemte per ti lene ne Sparte per edukim. Kur u fut ne teritorin e Spartes nje delegacion e pyet prape : Ku shkon pa deklaruar lufte. Pirrua u tha se edhe ju nuk tregoni kur keni ndermend te beni dicka.

 

Kur ju afruan mureve te Spartes nje spartan i tha : Ne je Perendi, dije se ne nuk i kemi kujt borxhe. Ne je njeri, ke per te gjete nje tjeter me te forte se ti ne Sparte. Pirrua nuk fitoi dhe u detyrua te terhiqet pas nje lufte nje ditore ku me shume luftan grate dhe vajzat spartane se burrat qene ne Krete.

 

Pirrua gaboi, haroi rregullin e tij, se do te shkonte per lufte i thirur nga Mbreti i vendit dhe jo nga Clemensoni nje person, qe kerkonte te merte pushtetin me hile. Ai e nenvleftesoi Sparten, por spartanet si para 800 vjeteve si para 200 vjeteve, si tani qe shkoi Pirrua ishin po ata, doriane, elita e njerezve te cdo race te organizuar ne shtet me ligje lufte, me organizim te persosur. Pirrua pati te paren humbje me ta, ndersa spartanet vashdonin per shekuj te mos kishin humbe asnje beteje. Pirrua kete rast u tregua tamaqar jashte natyres se tij, qe te merte Sparten dmth 7 fshtera, kur kishte krejt Peloponezin dhe zonen: - Apolloni, Ohre, Prespe, Selenik te tijen.

 

Beteja e fundit ne Argos

Me 272 BC Pirrua u thir ne Argos qe te ndihmonte ne luften qe benin dy kundershtare per marjen e pushtetit. Para se te merte vendim do te bente nje kurban, ashtu si Alekandri i Madh. Pergjigja ishte se Pirrua nuk duhej te shkonte. Shkoi dhe para se te fillonte luften beri prape nje sacrifice ku pergjigjia ishte  po ajo, te mos shkonte.

 

Por nuk i mori parasysh dhe hyri ne lufte. Ne Argos sheh nje statuje bronzi, nje dyluftim te nje demi me nje ujk. Vite me pare ne nje profesi i kishin thene se do te vdese kur te shohe nje dem qe lufton me nje ujk. Ju kujtua por vazhdoi luften. Brenda ne qytet u zu ngushte si pozicion dhe i dergon leter djalit qe ishte me ushtri jashte, duke i kerkuar qe te futej ne lufte nga jugu. Djali e interpretoi keq mesazhin, nuk e kuptoi dhe u fut ne mes, duke mos i ardhe ne ndihme Pirros qe ngeli me pak veta i rrethuar.

 

Ne lufte e siper Pirron e godet nje shigjete. Goditja nuk ishte vdekje prurese dhe pa e heqe, kthehet te shohe se kush e goditi. Shkon per ta vrare, ishte nje djalosh, por nena e tij nga catia e ndjek ngjarjen dhe me nje tulle qe e mbante me te dy duart qellon Piron. Tulla e godet ne zverk duke i thyer nje ruaze, e la pa ndjenja dhe bie ne toke. E gjejne jo te vdekur. Nje djale i mbretit Antigon te Maqedonise i afrohet me nje thike kaoniane            ( jatagan ). Pirua hap syte dhe e shikon ne menyre te tille sa qe personi me thike paralizohet.

 

Kur i cojne koken e Pirros 46 vjecar, Mbretit, ai mbulon syte dhe i thote te birit : “ Barbar, katil, mu zhduk nga syte”, dhe nuk desh ta pranoje me si djale. “ Pirrua nuk meritonte kete vdekje”. Trupin ja dogjen sipas rregullave dhe ceremonive mbreterore. Djalin i tij Helenos, e morren, e veshen si Princ, e paisen me ushtaret qe kish Pirrua dhe e cuan ne Epir, Ambracia ( Arta e sotme). Mbreteria e Epirit me kete dinasti vazhdoi dhe shume vjet. Nje vajze Diedameia ishte mbreteresha e fundit qe mbreteroi nga 255 deri me 230 para Krishtit.

 

Karakteri

Pirrua eshte trashegimtar i drejtperdrejte i familjes se Akilit. Molosian, djali i mbretit te Epirit Aicides ( 323-313 ) dihet se strgjyshi i tij Tharypas 430-390 ishte ne ndihme te Spartes ne luften e Peloponezit.

 

Ne gjakun e tij mbreteror ishin trasheguar tiparet themelore te nje fisniku, trimi e guximtari. Nga dy deri 12 vjec e kaloi ne famil,jen e Mbretit Genc. U edukua ne gjuhen shqipe si Princ. Nuk i mungoi trajtimi, edukmi i gjithanshem. Me djemte ilire ishin vellezer gjaku, zakoni, traditat, ceremonite, ritet, perendite e tyre ishin dhe te Pirros. Atje mesoi te jete i beses, mikprites, te luftoje per mikun, shokun dhe ta trajtoje si te tille gjithe jeten.

 

12 vjecar merr mbrterine ne duar, qe Genci detyrohet ta pushtoje dhe t’ja dorezoje. Por shpejt Dhimitri i Maqedonise e pushton dhe Pirron e cojne ne Aleksandri si peng. Gruaja e Ptolemeut, Mbretit te Egjiptit, e trjton si Princ, si djale te saj. E stervit ne te gjitha fushat a artit ushtarak. Pirrua u be me i mire se kushdo. Gruaja e Ptolemeut e marton me vajzen e saj, i jep pasuri, e pais me ushtri dhe e nis per ne Epir. Pirrua vjen per here te dyte ne Epir si mbret trashegimtar. Por nuk eshte me Pirrua 12 vjecar, as nje djalosh 18 vjecar.

 

Ai ishte ne rangun e gjenealit dhe nga me te aftet. Nuk kish mbret me te lavdhishm. Ishte e vetmia shqiponje  ne civilizimin Helen dhe boten barbare qe egzistonte.

 

Vdiq 46 vjec. Ishte meteor i shndritshem per epiriotet iliriane. Luftoi eresiren kudo qe e therisnin dhe conte drite. Kur gjithcka kishte dale nga eresira ne drite, ai largohej. Ne Evrope driten e civilizimit e cuan kolonet helene, qe me von u organizuan ne shtet me ligje e shkolla. Ky civilizim ishte baza qe me von mbi te u ngrit civilizimi romak. Kete shkendi te civilizimit dhe vete qyteterimin evropian donin ta zhduknin kartagjenasit. Kartagjena ishte eresira, regresi qe donte te mbulonte mesdheun, por Pirrua e pengoi, dhe kjo lufte i mori 6 vjet.

 

Duhej ndihma e Pirros qe te kristalizonte vehten cdo shtet ne ate periudhe. Per Pirron nuk shkruan historianet e tij. Shkrua historianet e vendit, shtetit mbreterise ku shkonte. Ne iliri shkoi, i ndihmoi, u lidhen me mareveshje dhe aleanca te shumta, por iliret nuk shkruanin as per vehte, qofte edhe ne gjuhe te huaj. Romaket e mundur u munduan te ulin vlerat e Pirros. Filozofet dhe dijetaret greke e lane ne harese.

 

Kryeprifti i fese Pagane, shefi i qendres boterore te paganizmit, Delfit, udheheqesi shpirteror i mbare njerezimit te civilizuer te asaj kohe Plutarku, shkrojti fakte te shumta, por pa hollesi, pa detaje. Motivet qe shtyne Pirron te ndihmonte kedo per progres arsyet perse ishte i predispozuar te luftonte jo per mbreterine e tij por per cdo mbreteri ne te gjithe anet e Mesdheut, nuk dalin fare te Putarku. Shkroi Polybus por jo per psikologjine e Pirros, jo per racen e tij te cilen e mbronte, jo per driten e civilizimit qe duhej ta ruante nga zhdukja, jo per gjuhen qe fliste ai e njerezit qe kishte perreth.

 

Pirrua lindi ne Epir, u rit dhe u edukua ne Shkoder, njohu vellezerit ne gjak iliret, njohu galet, keltet, sirianet, fenikasit, egjiptianet dhe e bente mire dallimin midis tyre. Ai njohu eresiren, primitivizmin, njohu dhe driten, civilizimin helen. Studjoi organizimin shtetror te nje qyteti-shtet me ligje, jetoi dhe ne organizimin tribal, fisnor me kanune. Drejtimi me pleqesi, oligarkia Kaone e Spartane, ju vu perballe demokracise Athiniote e Romake.

 

Organizimi i shoqerise, i jetes ne Epir dhe Sirakuze, i ligjit, i drejtimit, i ushtrise, eshte sot objekt studimi i filozofise amerikane per nje system me te persosur te njerezimit,  te cilat i gjen vetem tek Pirrua dhe Hiero.

 

Asnje historian i Pirros nuk permend gjuhen qe mbizoterote ne Epir. Besimi, ritet, ceremonite, sakrifiat qe beheshin ne cdo feste, cilat qene festat, influenca e besimit ne regull, edukim, meqenese Dodona ishte kryeqendra e Epirit, dhe me pas po Delfi u ndertua ne Aetoli. ( Aeto gr. = shqiponje ne shqip dhe aetoli = vendi i shqipes ose shqiponjes ) Kjo eshte interesante, per te cilen historianet tane jane te heshtur, se ne Epir. Shqiponje quajten Pirron, vehten shqiponja dhe vendin ku jetonin Shqiperi. Po te njejten gje bene edhe greqisht folesit duke perdore po keto shprehje por ne gjuhen greke. Emri i  vendit te epirioteve greqisht foles Aetoli, ka po ate kuptim qe ka emri i vendit te epirioteve shqip foles, Shqiperi.

 

Plutarku zberthen perberjen e ushtrise se Pirros qe ishin reparte: Helene, maqedonas, epiriote, kaone, thesprote, molose, gale, kelte. Nga pozicionimi i tij si helen shtetin e Epirit e quan barbar, sepse eshte jo shtet  ( jo qytet-shtet ) por tribu. Ndersa Pirrua i quan romaket barbare, kurse stevitjen e tyre ushtarake jo barbare.

 

Pirrua ishte si Aleksandri i Madh. Qe te dy rinin me uniforme, mburoje, helmete, ne cdo beteje dhe ishin ne krye te cdo sulmi. Asnje lufte nuk u be ne mungese te tyre. Pirrua ishte kusheri i dyte me Aleksandrin e Madh dhe kishte ndryshim ne moshe vetem 37 vjet. Jetuan dhe luftuam ne te njejten epoke, ishte direkt vazhdues dhe trashegimtar i tij.

 

Bashkoi i pari te gjithe iliret e jugut ne nje mbrteri monolite, te forte. Ja riti emrin, namen, famen, ndonse ne kete mbreteri nuk u futen taulantet e dardanet. Ne qofte se Pirua nuk do te ishte djali i adoptuar i mbretit ilir Gencit, nuk do ishte dhenderi i mbretit Bardhyl te dardaneve, ai me siguri do ti kishte bashkuar me Epirin ne nje mbreteri te madhe, ne federaten Pan-Ilire ose Iliro-Epiriote.

 

Histiroane te ndryshem e japin kufirin verior te mbreterise se Epirit ne vende te ndryshme. Ne shekulli IV dhe te III BC, ka harta qe kufiri eshte ne Shkoder, disa e japin ne Berat disa ne Apolloni. Por Universiteti i Kambrixhit ne Historine e Lashtesise e percakton Epirin; - Gjithe zonen me ullinj qe banonin shqip-folesit, ne brigjet e Jonit dhe te Adriatikut.

 

Pirrua shkroi librin “ Arti Ushtarak i luftes .“[28]  Te gjithe historianet e permendin kete liber, sepse ishte i Madhi Ciceron qe e mbante me vehte, e lexonte dhe e permende shpesh kete veper.  Te gjithe gjeneralet e mdhenj kane shkruar direkt nga fusha e betejes. Shkrimet e tyre, shenime, porosi, konkluzione, apo thjesht filozifi, kane qene shume veshtyre per t’u ruajtur dhe pare driten e botes se sotme te deformuar. Per mua eshte e pakuptueshme qe nga te medhejte e cdo kohe, ben perjashim vetem Skenderbeu qe nuk shkrojti.

 

Ovidi  shkroi nje poeme per Pirron.

Si gjeneral syri nuk ju tremb nga cdo armik

Si burre cdo fat e priti me qetesi.

…………………… Etj.

 

Asnjehre nuk u zu ne befasi. Nuk qe ndonjhere i depresuar, nuk u perkul, nuk u mund, nuk u terhoq, nuk gaboi, nuk mori ndonje vendim te nxituar, nuk u tremb, nuk u zhgenjye nga stafi qe zgjodhi, nuk u tradhetua dhe cdo detyrim ndaj aleateve i permbushi dhe nuk i tradhetoi ndonjehere.

 

Pirrua kishe shkolle lire ne Shkoder, vazhdoi shokellen me te mire te botes se lashtesise, ate te Aleksandrise, dhe u trajnua plotesisht ushtarakisht.[29]  U be Mbret i Sirakuzes qe ishte me e madhe se Roma, se Athina dhe i dyti pas Aleksandrise. Ishte i pari qe futi elefantet ne lufte. Duke u mbeshtete ne eksperiencen e tij, Kartagjena i futi elefantet me von, duke blere ushtarake hindiane se bashku me elefantet qe kishin sherbier nen Pirron.

 

Kur u kthye ne Epir pervec elefanteve, shume ushtare te tij qendrua me familje per banim ne Itali. Te gjithe oficeret e Pirros i mori ne sherbim Roma dhe ju dha per te drejtuar pothajse te gjithe legjionet e saj. Te gjitha falangjet e kembesorise per veprime fushore te ushtrse se Romes ndryshuan dhe u bene sipas formacioneve te Pirros qe leviznin sipas melodies se lahutes dhe jo me trumpete. Luftonin duke levizur (kercyer) si ne valle, rotulloheshin, ktheheshin para ose pas, po sipas luhates kaoniane, himariote.

 

Pirrua la ne Sicili si Mbret Hiero dhe shkenctarin e pare te botes antike, Arkimedin. Arkimedi ishte inxhinier, matematikan, shkenctar, nxenes i Euklidit pasardhesi Pitagores.

Pirros nuk i trembej syri nga dueli, hynte edhe kur s’qe nevoja per rangun qe kish.

…………..[30] …….

Me 229 bc ( para Krishtit ), Roma theret per ndihme Hiero, Mbretin e Sirakuzes, qe te shkoje ne Adriatik per te luftuar piratet ilire te mbeshtetur nga Mbreteresha Teuta.[31] Nje ushtri Romake ishte duke u kthyer ne Rome dhe ishin sulmuar nga iliret, duke vrare e vjedhe. Teuta nuk pranoi te ndeshkoje vrasesit.

Roma u detyrua te shpalle lufte. Hiero, zevendesi i Pirros, si aleat i Romes, solli gjithe floten ne Adriatik.

……………….. etj.

Konkluzion

Pirrua dhe epiriotet eshte trajtuar historiksht nga helenet si mbret i barbareve. Per kete, ata pak dhe ne menyre siperfaqesore shkruajten. Ne pasardhesit e tij, me te vertete kemi qene dhe jemi te eger, pa edukate e kluture per te vleresuar te paret tane, kjo nen ndikimin e psiklogjise orientale qe na imponuan osmanllinjte, e qe e ruajme akoma. 

Skenderbeu pati si yll drejtues Pirron. Helmeten, koken e dhise, shqiponjen dy krenare, simbolet, e cfardo qe ka te beje me identitetin e shqipes i ngriti lart. Bashkimin e kombit i beri nen keto simbole. Luftoi armikun jo thjesht si pushtues, por per racen e tij, per besimin qe mbarte, njesoj si Pirrua qe luftoi Kartagjenen. Piron e haroi bota, Skenderbeun e haruam ne.

U deshen 500 vjet qe ne ta vleresojme te dytin por per te parin akoma nuk jemi kujtuar. Pirrua krijoi bazat e shtetit Shqiptar qe formoi dhe vazdoi me von Skenderbeu. Ai skaliti ne ndergjegjen e epirioteve simbolin dhe emblemen e shqiptareve, Shqiponjen. Ne flamurin e Epirit, ne flamurin e Kaonise dhe ne ate te Himares para 2300 vjeteve u stampua per gjithmone, shqiponja, vete Pirrua, qe u be symbol i bashkesise, i njesise se nje race te vecante, i Kombit Shqiptar.

Pa Pirron nuk do te kishim Skenderbeun, nje pasardhes akoma me te denje te kombit tone. Pirrua vendosi i pari Koken e Dhise ne perkrenaren qe me von do te behej nje symbol i te gjithe epirioteve (lireve). Ate nuk do ta hiqte nga koka as Mbreteresha Teuta, e as Skenderbeu.

 

Pirrua krijoi mbreteri ne nje shtet-tribu tek nje popull pak te civilizuar qe krahasohej me mbreterite e civilizuara te shteteve –qytete, u mat me to dhe u imponoi vullnetin e tij. Ne saj te organizimit special te popullsise se fiseve e tribuve ilire ne zonen e Epirit, Gjeneralit Pirro nuk ju tremb syri ti shpallte lufte Republikes se fuqishme Romake pa patur as nje interes.

Pirrua la trashegimini, aftesine shtet formuese te ilireve, institucionet e ketj organizimi, qe Skenderbeu pas 1700 vjeteve i rifreskoi. Libri i tij ishte i famshem per nga meritat dhe dime se egzistoi te pakten deri ne kohen e Ciceronit.

---

[1] BC shkruhet ne anglisht koha para eres se re, ose para Krishtit.

[2] Diodorus,  XIX,  67, cituar nga Kincaid, Successors of Alexander, Chicago MCMLXXXV, f. 54

[3] Pausianos,  1. XI. 4, cituar si me lart.

[4] Plutarch, The Age of Alexander, Penguin Books, London 1973 Pyrrhus, f. 393

[5] Pausianos,  I,   X,  2.

[6] Pausianos,  I,  I,  5, cituar nga Kincaid ne librin e permendur.

[7] Polybius, The Rise of the Roman Empire, Londer 1979, faqe 202.

[8] Lyndon H. LaRouche, Jr.  In  2004

[9] Per te paren here mundet ne token e saj ushtria e rregullt romake. Per kete turp historianet romake e degjeneruan kete fitore duke thene se u vrane me shume se gjysma e ushtrise se Pirros. Lavdine e Mbretit shqiptar sistematikisht e ka nenevleftesuar dhe ulur me qellim edhe historia helene per mbi 2000 vjet.

[10] Materiali baze per kete studim eshte marre nga Plutarku, duke shfrytezuar botime te ndryshem te universiteteve angleze dhe amerikane, Enciklopedine Britanike te vitit 1952 e botuar ne USA, si dhe Great Books of the Western World, vol 14, Plutarch.

[11] Plutarku, The age of Alexander, Penguin book, 1973, London, f.  386

[12] Plutarku si me lart, faqe 393

[13] Plutarku, The age of Alexander, liber i permendur me lart,  f. 395.

[14] Profesori i histories ne Universitetit e Kembrixhit N. Hamond ne librin Epiri, botim ne Londer, thote se keshtu quhej gjthe zona shqiptare ku ritej ulliri. Me lart, drejt veriut te ftohte, qe nuk lejonte ritjen e ullire, jetonin fiset e tjera ilire, taulantet e me tej dardanet.

[15] Plutarku, Pyrrhus  XVI.

[16] C. A. Kincaid,  Succeessors of Alexander the Greet, Chicago  MCMLXXXV,  f.  69.

[17] Kur Pirrua shkoi per ndihme dhe pushtoi, e me pas u be Mbret i Sirakuzes dhe gjithe Sicilise, Sirakuza ishte me e madhe se Athina, se Roma dhe se Aleksandria.

[18] Polybius.  XVIII,  28,  10.

[19] Plutarku,  Pyrrhus  XXI.

[20] Mbreti i Egjiptit dhe i Sirise, ishin ish gjeneralet maqedonas te Aleksandrit te Madh , te cilet ndane prandorine e tij pas vdekjes se Aleksandrit, dmth nuk ishin mbreter afrikane apo aziatike.

[21] Kincaid,  idem,  f.  78-83

[22] Diaobrus, citon Kincaid ne f. 80.

[23] Justin,  XXIII, cep, 3.2, cituar ne f. 81,  tek Kincaid shiko gjithashtu Polyx, VII, 4, 5.

[24] Kincaid, liber i permendur, f.  81.

[25] Maqedonia ashtu si Epiri perbehej nga popull shqip foles, ndersa aristokracia, shkolla, shteti, zyrtarisht fliste greqisht meqenese ajo shkruhej. Trashegimtare te maqedonise se kohes se Pirros, sot jane shqiptaret qe jetojne ne Maqedoni. Ndersa sllavet kane ardhe rreth nje mije vjet me von dhe s’kane te bejne as me emrin, as me lavdine e Maqedonise. Nqs ky do te ishte shtet shqiptar, me gjuhe shqipe, dhe pakica le te ishte slave, ju takon ky emer. Por sllavet te permendin dhe te mbajne emrin maqedoni eshte njesoj te mburen me stergjysherit e tyre, qe kishin gjuhe tjeter, ishin race tjeter. Eshte populli ilir0-shqiptar autokton dhe jo populli sllavo-bullgaro-tartar i ardhur nga thellesia e Azise.

[26] Aeto = shqiponje ne grqisht. Aetoili = vendi i shqiponjave. Kjo krahine nuk e dime me egzaktesi se si dhe kur e mori kete emer. Por ky emer shqiponj, shqiperi ne greqisht, me von humbi, ndersa ne gjuhen ilire,epiriotet e mbajten te cilen e gezojme ne sot, shqiponje, Shqiperi.

[27] Kincaid, liber i permendur, faqe 9.

[28] Sipas librit, “Cicero ad Fam.”   IX,  25

[29] Kincaid,  idem,  f. 107

[30] po e botojme me shkurtime.

[31] Kincaid, id.,  f. 124.

Posted in Blogroll | No Comments »

OSMAN TAKA

20/01/2012 by admin.

 

Thonë artisti nuk vdes kurrë

Ashtu siç nuk vdiq ky burrë.

I lindur në kohë të perandorisë,

Në Konispol,  në jug të Shqipërisë

 

Valles çame i dha jetë

Oman Taka valltar i vërtetë

Luante bukur , thonë,  e  me mjeshtri

Sa ndezte flakë plak e të ri.

 

Artist  i madh  dhe patriot

S’e ndali aktivitetin dot.

Lidhja shqiprtare për pavarësi

Emëron kryetar për Çamëri

 

Nga Konispoli shkon në Prevezë

Shqiptarëve flakën t’u mbante ndezë

Me këtë i tregoi  dhe  perandorisë,

Se po  vinte koha Shqipërisë!

 

Po Jeniçerët  e  gjurmuan

E kapën dhe  e akuzuan

Për tradhti ndaj perandorisë

T’gjykohej në gjyqet e Otomanisë

 

Në Janinë u mor vendimi

T’i shuhej jeta këtij trimi

E pyeten artistin para litarit:

-Dëshira e fundit e shqiptarit?

 

Osman Taka shikoi nga veziri

Dhe tha, pa iu trembë  fare syri:

-Vallen çame dua ta luaj

-Pastaj ju bëjeni punën  tuaj!

 

Dhe  filloi vallen me ngadalë,

Fustanella i shkonte valë-valë

Në maje të gishtave kur vallëzonte

Dukej sikur po fluturonte!

 

Vezirët   mbetën pa mend

Nga shfaqja shtangën në vend

Për çudi nuk e ekzekutuan ,

Por e lanë të lirë dhe shkuan!

 

Kjo ngjarje s’përfundoi me kaq

Xhelatët vazhduan ta gjurmonin sakaq

Pas ca ditësh mu në Konispol,

E zunë dhe e vranë këtë idol.

 

Sami  ISLAMI

Londër,  20. 01.2012

Posted in Blogroll | No Comments »

Iliaz Bobaj krijuesi shumëplanësh plot sukses

20/01/2012 by admin.

 Nga Spiro Xhavara

    Në letërsinë shqipe janë të rrallë ata krijues, madje dhe mes të

mëdhenjve, që të kenë sukses të njëjtë në gjini të ndryshme ku

kanë lëvruar. Rasti i Ilias Bobajt, në këtë kontekst, është pikërisht

një nga ata të rrallët, ku në krijimtarinë e tij shumëplanëshe mban

kuota të njëjta lartësie  suksesi për çdo gjini që lëvron. Ai është

shkrimtar i humorit (me fabula, epigrame, poezi e tregime satirike),

është poet (me poezi e poema për fëmijë e të rritur), është esseist,

është lëvrues i fjalëve të urta, është përshkrues me një stil të vetin

të udhëtimeve, është poliglot dhe përkthyes, është shkrimtar (me

prozë për fëmijë e të rritur dhe publiçist me qindra shkrime nëpër

organe të ndryshe, brënda dhe jashtë vendit. Të gjithë këtë kuadër

e përsos me personalitetin e një njeriu të mirë, të dashur e sinqertë

në shoqëri, të një intelektuali të formuar dhe të një veprimtari

shoqëror të gjithanshëm.

 

    Iliazi është anëtar i lidhjes së shkrimtarëve të Shqipërisë, anëtar

i lidhjes së shkrimtarëve të shquar të Europës, i shoqatës botërore

të shkrimtarëve bashkëkohorë, i shoqatës së shkrimtarëve për

fëmijë, i shoqatës së gazetarëve profesionistë, anëtar nderi i

lidhjes “Dega e Blertë” të shkrimtarëve shqiptarë në Selanik, etj

Është, padyshim, emri më i njohur i krijuesve nga lexuesit e kësaj

gazete, por dhe i mjaft gazetave të tjera.

    Dihet që një autor nuk e bën të njohur, apo të paharruar sasia e

librave që ka shkruar, kursesi. Është forca e talentit ajo që të ngulit

në mëndjen e lexuesit, cilësia e niveli artistik me të cilët shprehesh,

qoftë dhe me një libër të vetëm. Në këtë aspekt Iliazi ka privilegjin

të njihet nga një auditor i gjërë lexuesish, sepse për çdo kategori,

ka diçka gati të ofrojë. Nuk është aspak mangësi nëse një krijues

i paraqet lexuesit vetëm poezi, ose vetëm prozë. Problemi është

ç’poezi apo ç’prozë i paraqet. Atë që e kupton, që e ngacmon, që i

krijon emocione dhe ku gjen vetveten, apo ekuacionin me shumë të

panjohura, labirinthin pa dalje dhe gjëegjëzat bajate? Parë kështu,

Iliazi i jep lexuesit poezinë-poezi, essenë-esse, tregimin-tregim e,

veç këtyre edhe fjalën e urtë, ku ai të ballafaqohet e orientohet në

jetë. Nuk mund të përcaktosh ku ai është më i suksesëshëm e ku jo

Serioziteti, talenti i dukshëm, përkushtimi dhe puna këmbëngulëse

i kanë sjellë sukses në të gjitha gjinitë që lëvron.

    Nëse dikush pyet sa është i njohur, ku e ka famën ky autor që po

paraqes, do të lutesha të mos më pyesni, kur përgjigjet i dini më

mirë nga unë. Se sot, në kohën moderne që po kalojmë, në sfilatat

e modës janë antivlerat që u bien tam-tameve me lakuriqësinë e

tyre maramendëse. Sa për vlerat e vërteta, s’prish punë, ka kohë,

siç shihet edhe në ceremonitë e ndryshme, do  vlerësohen, mbase

pas vdekjes!

         Syri i kaltër i botës së fëmijëve

    Prej kohësh doja të shkruaja dy fjalë mirënjohjeje për këtë autor,

që madhështinë nuk e ka vetëm tek vepra e tij, por së pari tek  të

qënit njeri me plot kuptimin e fjalës dhe tek modestia e tij. Nxitje u

bë edhe dalja këto ditë nga shtypi i librit të ri të tij  poetik për fëmijë

“Zogjtë e ballkonit tim”. Freskinë e nuancat e ngjyrave transparente

të moshave të arsimimit fillor, I.Bobaj i shpalos aq bukur në vëllim,

duke arritur që edhe nga lartësia e një krijuesi dinjitoz e virtuoz, të

hyjë me mjeshtëri në psikologjinë e këtyre fëmijëve, si të jetonte

përditë me ëndërrimet e tyre. Kjo ndërmarrje nuk është aspak e

lehtë, por Iliazi ia ka marrë dorën kësaj gjinie, sepse na ka dhënë

edhe vëllime të tjera, siç janë dy legjendat shkruar me vargje plot

mendim, figuracion e elegancë, ajo për Syrin e Kaltër dhe tjetra për

Butrintin.

    Vargjet e vëllimit të ri nuk presupozojnë vetëm zogjtë që cicërijnë

në ballkonet e fëmijëve, sintetikisht janë vetë fëmijët-zogj që në

ballkonin poetik të Iliazit këndojnë me cicërima. Pena në duart e tij

dridhet si nga ngazëllimi fëminor, ashtu edhe nga brengat e tyre,

pleksur dhe mbartur natyrshëm nga ato të prindërve, siç janë malli

për Atdheun dhe njerëzit tanë atje, shqetësimet bashkëkohore të një

mikrobote brënda klasës dhe shkollës me nxënës nga gjithë bota.

Vëllimi lexohet me ëndje  edhe nga lexuesi i rritur, sepse nga njera

anë bota fëminore është kënaqësi për çdo moshë e, patjetër për

çdo prind dhe, nga ana tjetër, sepse aty gjen poezinë e bukur, gjen

art, gjen kulturë. Për këto dhe mjaft tregues të tjerë pozitivë, libri

“Zogjtë e ballkonit tim” është pritur me mjaft interes nga mediat dhe

lexuesi në Atdhe, ku është prezantuar fillimisht.

       Humoristi në altar

    Është thënë shpesh se krahas korifejve Gj. Kurtiqi, D. Bubani,

H.Borobojka, D.Agolli, O.Grillo, F.Lamaj, P.Kulla etj, Iliaz Bobaj bën

pjesë në altarin e letërsisë humoristike shqiptare. Ai lëvron pothuaj

të gjitha gjinitë e humorit, duke filluar me fabulën, ku ka botuar tre

vëllime, “Dora dhe faqja”, “Dhelpra dhe gjyqtari” dhe “Molla e

sherrit”; me epigramin dhe poezinë satirike, ku ka vëllimin “Kali i

pushtetit” dhe me tregimin satirik, ku kemi vëllimin me mjaft jehonë

“Dino Buzzati ndalohet në doganë”. Veç këtyre Iliazi ka mjaft cilke

me fabula, epigrame, poezi e tregime humoristike të botuara në

shumë gazeta e revista letrare, që akoma s’i ka mbledhur në libra

të posaçme. Ka gjithashtu gati për botim vëllimin e ri me fabula

“Loja me bishtin” Edhe vetëm nga këto kuptohet se sa i përkushtuar

është I.Bobaj në këtë fushë, sa kontribut ka dhënë e jep dhe se

ç’merita të mëdha e të veçanta ka gjithashtu.

    Fabulat e I.Bobajt, si para vitit ’90-të dhe më pas janë përfshirë

gjerësisht në tekstet shkollore, që nga ciklet e ulëta e gjer në ato

universitare, janë vlerësuar pozitivisht nga kritika si dhe janë

përfshirë në disa antologji kombëtare. Ndërkohë Lidhja e shkrimta-

rëve shqiptarë të FYROM-it është duke nxjerrë një vëllim me

krijimtarinë e zgjedhur humoristike të Iliazit.

    Ajo që e dallon veçanërisht atë në këtë gjini, ku ngelet i

pashtershëm, është koherenca e ndjeshme dhe aktuale, këndi i

vështrimit gjithnjë nga ana e lindjes së diellit, që i mundëson

ndriçimin e plotë të objekteve dhe subjekteve që do të zgjidhen më

pas nga shënjestra e tij. Është syri i mprehtë që di të dallojë mirë e

qartë, që di të ndajë si duhet atë që duhet nga ajo që s’duhet.

    Humori i Iliazit është i arrirë, i pranueshëm, madje do të thoshja

i ngrohtë edhe kur godet me gjithë forcën e tij. Sepse këtu ndikon

performanca me të cilën paraqitet, gjuha e pastër me të cilën

shkruhet, pa më të voglin vulgaritet. Sepse humoristika e Iliazit

rrjedh nga serioziteti i vet autorit, i temës që merr përsipër të rrahë

dhe nga mënyra se si e trajton atë. Nga ndjenja e lartë e

përgjegjësisë dhe kërkesa e lartë e llogarisë ndaj vetes, për të

nxjerrë nga duart gjithmonë diçka që ja vlen të lexohet, diçka që t’i

bëjë njerëzit të mendohen, të argëtohen e, njëkohësisht edhe të

mësojnë e reflektojnë. Vargjet e tij janë njëri më i bukur nga tjetri,

fabulat njëra më e bukur nga tjetra, tregimet gjithashtu. I gjithë

humori i Iliazit pëlqehet shumë. Ai këtu ka arritur një kulm, të cilin

lufton ta ngrejë më lart.

       Poezia…testament

    Poezia e I.Bobajt është me të vërtetë një testament, një thesar.

Një thesar bukurie, të cilin e lë trashëgim jo vetëm tek fëmijët, miqtë

e shokët, por së pari tek mbarë opinioni letrar dhe jo vetëm i këtij

brezi. Ajo është poezi që do të rrojë shumë dhe do të mbahet mënd

shumë gjatë,sepse Iliazi nuk rend të botojë shumë, ama ato që

nxjerr, i nxjerr!

    Kemi nëpër duar vëllimet “Jetën e pres si të vijë” dhe “Testamenti

i bukurisë”, ndërkohë që vëllimi tjetër del së shpejti nën kujdesin e

Forumit të shkrimtarëve të Kosovës. Nëse do të përmblidhnim me

dy fjalë ç’e dallon poezinë e I.Bobajt nga stivat e pafund poetike, që

sot botohen kudo, na duhet të theksojmë së pari nivelin e lartë

artistik, klasin e përdorimit të fjalës së pastër, thurrjen mjeshtërore

të arkitekturës së figurës dhe ndërtimin e vargut me ngarkesë,

intesitet mendimi dhe elegancë të plotë. Shkruan në të dyja format

e paraqitjes së vargut, si me atë të lirë dhe me atë të sistemuar e

të rimuar. Në të dyja format me shumë sukses dhe këtë e dëshmon

edhe shumica e vlerësimeve që ka marrë për poezi të veçanta, për

cikle të ndryshëm e, sigurisht për vëllimin “Testamenti i bukurisë”

brënda dhe jashtë vendit.

    Është për t’u theksuar gjithashtu se sot është vështirë të gjesh

një vëllim poetik ku të gjitha poezitë të jenë nga niveli mbimesatar e

deri tek më të bukurat, siç janë vëllimet e Iliazit dhe kjo s’është pak.

Vargëzimi i Iliazit, në dukje i thjeshtë, është ndërthurrur me fjalë të

zgjedhura me shumë kujdes. Ai e fsheh lëmimin e palodhur që fjala

t’i ngjajë kristalit, që  të jetë e ngrohtë si trupi i njeriut dhe me jetë.

    Poezia është një kulm tjetër arritjeje në krijimtarinë e I.Bobajt

  I urti…si fjalët e tij

    Në këtë gjini Iliazi është në një proçes të pandërprerë, në një

proçes krijimi e kërkimi shumëvjeçar. Botoi në fillim vëllimin me

501 fjalë të urta, i cili u prit mjaft mirë, pastaj nxorri vëllimin me 777

fjalë dhe tani ka gati, të përfunduar atë me 1000 fjalë të urta.

Dhe vazhdon, gjithmonë për të thënë diçka më mirë, më bukur, më

përsosmërisht. Kjo do të thotë se ai edhe duke ecur rrugës, edhe

kur përgjumet, apo është duke u zgjuar, patjetër diçka përpunon

nëpër mënd. Një mendim që duhet shprehur në mënyrë sa më të

përmbledhur, mbushur me filozofinë popullore brenda, që të ketë

ide dhe mesazhe të qarta. Jeton, pra, me fjalët e urta, ashtu si me

të gjithë krijimtarinë e tij.

    Në të tre vëllimet me fjalët e urta, shumë prej të cilave janë

përfshirë në antologjitë përmbledhëse kombëtare, madje që janë

përkthyer edhe në gjuhët kryesore të botës, Iliazi paraqet të

gërshetuar mënçurinë e tij me mënçurinë popullore, prej së cilës

dalin mësime të çmuara për jetën, për çdo njeri, i madh a i vogël

qoftë. Fjalët e Iliazit kanë peshë të rëndë dhe mesazhe të fuqishme

sepse ato janë refleksione të përvojave të ndryshme dhe kohëve

të ndryshme, mbi bazën e kryeamanetit “çdo pësim, të bëhet

mësim”.

    Fjalët e urta të I.Bobajt kanë vlera të gjithanëshme. Ato u vlejnë

njerëzve në çdo aspekt, në çdo hap që hedhin në jetë, në çdo

pragndërmarrjeje, në çdo pragmarrjeje vendimi, për t’u treguar të

matur, të kujdesëshëm, të zgjuar e të qartë, ashtu si vetë populli

ynë ka ecur nëpër shtigjet e historisë së tij të lavdishme. Sot, nga

një fjalë e urtë e Iliazit, mëson më shumë se nga një libër i

modernistëve hermetikë, ato vlejnë më tepër se një leksion që

propagandon moral, pa ditur asgjë se ç’është morali.

    Iliaz Bobaj është i urtë, mes urtësisë së fjalëve të tij, i zgjuar mes

intuitës së mprehtë popullore, një filozof mes simbolikës së

 mençurisë popullore dhe këtu, gjithashtu, ai është ngjitur në një

tjetër kulm.

          Rikthim atje ku u nisëm

    “Rrëfimet e një nate kthimi” është libri me esse i I. Bobajt, që

është pritur me shumë interes jo vetëm në Lazarat, vëndlindjen e

tij, por edhe në Lazaratin tonë, pra, në gjithë Atdheun tonë. Ndërsa

kritika më tej, e ka pritur edhe më mirë. Siç thotë edhe poeti Odhise

Goro në një shkrim për këtë libër  “Iliazi i madh në mallin dhe

brengën për vendin ku kemi lerë, di të bëhet aq i vogël e i brishtë,

kur shkel mbi pragun e vegjëlisë, mbi kujtimet dhe nostalgjinë që na

mban lidhur me të…”

    Në essenë e gjatë për fshatlindjen e vet, Iliazi me shumë dashuri,

por dhe me kompetencë të plotë, bën autobiografinë e historisë,

luftës për jetesë e mbijetesë dhe veçanërisht të kulturës së lashtë

dhe të re të Lazaratit. Duhet pranuar që këtë histori dhe këtë

kulturë të shquar, nuk e kemi njohur sa duhet. Madje atë, kam

përshtypjen se nuk e njohin sa duhet as vetë bashkëfshatarët e tij

shpërndarë në çdo skaj të Atdheut. Në këtë kuptim esseja e Iliazit,

është një kontribut shumë i shquar.

    Nëpërmjet këngëve, rrëfenjave gojore, legjendave dhe gjithë

pasurisë së pafundme shpirtërore, ai dëshmon se kontributi i kësaj

treve në kuadrin e gjithë kulturës sonë kombëtare, është jo i vogël.

    Delvina është vëndi ku Iliazi u rrit, u shkollua dhe punoi në detyra

 të ndryshme deri në vitin e mbrapshtë ’97, kur u shkëput për në

Greqi. Në essenë për këtë vënd ai përqëndrohet në dritëhijet e këtij

qyteti të vogël, i cili, megjithë historinë e tij mbi 15 shekullore, nuk

ka patur kurrë mbi vete një dorë të ngrohtë kujdesi, një ndihmë të

plotë për zhvillim e përparim, apo një përkrahje e përkushtim nga

ana e shtetit për ruajtjen e vlerave të mirëfillta e të shumta kulturore

    Me dhimbjen e tij të thellë, por edhe me revoltë qytetare, ai ngre

zërin kundër prishjes së arkitekturës së urbanistikës me ndërtimet

me vënd e pavënd, kundër prishjes së objekteve historike dhe mjaft

objekteve arkeologjike e kulturore, me të cilat duhet të krenohemi.

Delvina vazhdon të jetë një humbëse e madhe, dhimbet Iliazi.

    Me të njëjtat tone edhe në essenë tjetër autori ngre shqetësimin

e madh për mungesën e kujdesit për kulturën kombëtare. Këtë

radhë duke marrë shkas nga libri i Dr Luan Zykës  “Ç’kemi nga

Shqipëria babi?” Ndërsa esseja për magjinë e Butrintit duhet thënë

se është më tepër se esse, ajo është një studim i plotë për këtë

objekt, pasuri të UNESKO-s, një prej krenarive tona kombëtare.    

Këtu kemi një Iliaz tjetër, që me penën e hollë të tij, rend nëpër

analet e arheohistorisë për të nxjerrë në pah dhe theksuar atë më

brilanten, që shkëlqen me forcën e një fanari të madh që nga

shekujt. Vërtet ka dhjetra botime për Butrintin, por pikënisja e Iliazit

di të zgjedhë të dhënat më të sakta për luftëtarët që erdhën dhe

ngritën madhështinë Butrint, që bënë luftra dhe që e mbrojtën atë

dhe që na e kanë lënë atë monument të kulturës dhe identitetit

tonë.

    Nisur nga thellësia e mendimit, nga këndvështrimi origjinal i

ngjarjeve dhe fenomeneve si dhe nga penelatat plot ngjyra të

ndezura të dashurisë me të cilën trajton essetë, e them me bindje

se dhe me to Iliazi është ngjitur në një kulm tjetër të krijimtarisë së

tij.

         Përkthyesi  Iliaz

    Iliaz Bobaj është tashmë një poliglot. Pas rusishtes e italishtes, të

cilat i ka ditur që në Atdhe, së fundmi ai mbrojti me sukses edhe

anglishten, edhe gjuhën e vëndit ku jemi, greqishten.

    Veçanërisht vitet e fundit ka dhënë një kontribut të dukshëm me

përkthimet e mjaft veprave nga greqishtja në shqip dhe anasjelltas.

Janë për t’u përmëndur këtu përkthime nga poeti nobelist O.Eliti,

nga Kavafis, K.Valeta, D.Kubati, P.Zalloni. I.Aleksandraqi, etj.

Ka përkthyer Ezopin, vepra e plotë e tij si dhe pjesë nga autorët e

mëdhenj botërorë si Azis Nesin, Mark Tuein, Gi Dë Mopasan,

Anton Çehov, etj, por duhet theksuar se edhe krijimtaria e tij është

botuar edhe në Angli, SHBA, Turqi, Meksikë, Rumani, Maltë e,

patjetër në Greqi, FYROM, Mal të Zi, Kosovë, etj.

    Shoqata e studentëve shqiptarë në Greqi e ka nderuar Iliazin me

Medaljen e mirënjohjes për kontributin e dhënë në fushën e

përkthimeve, por ky s’është vlerësimi i vetëm për të. Ai tashmë

është një përkthyes i afirmuar, i njohur kudo, i vlerësuar në shumë

vënde. Me gjithë këto arritje në këtë gjini, padyshim ai ka shënuar

sërisht një kulm në autorësinë dhe kulturën e tij.

         Arritje dhe…ngjitje

    Thashë më sipër se në të gjitha gjinitë ku kontribuon Iliazi ka

shënuar jo thjesht arritje, por kulme të krijimtarisë së tij, duke e bërë

karierën  e tij letrare një Himalajë, pra një mal të lartë me shumë

maja. Sigurisht këtu lashë pa përmëndur që dhe në prozën për të

rritur ai është paraqitur po kaq i suksesëshëm, mjafton të kujtojmë

tregimet  “Piloti italian”, “Ora e florinjtë”, etj botuar në faqe gazetash

të ndryshme. Lashë pa përmëndur që ai është organizator dhe

përgatitës i disa antologjive, si “Poezitë e fqinjëve të jugut”, etj, që

është bashkëorganizator i disa veprimtarive prezantimesh të

librave, si për A.Podrimen, A.Petromilon, autorin e këtyre radhëve,

etj. Lamë gjithashtu pa thënë të veçantat befasuese të stilit të tij të

përshkrimit të udhëtimeve të ndryshme dhe kontributin e tij të madh

në publiçistikë.

    Por nuk mund të lëmë pa theksuar se, që I.Bobaj është plot

suksese në krijimtarinë e tij, e vërtetojnë edhe vlerësimet e shumta

që ai ka marrë për vepra të plota, apo pjesë të veçanta të tyre, ku

do të veçonim: Çmimin special “Leka i Madh”, që jepet një herë në

disa vjet nga lidhja e shkrimtarëve shqiptarë në FYROM, Çmimin

për kontribut të shquar në letërsinë shqipe nga mitingu i katërtë

ndërkombëtar i poezisë Gjakovë, Përkthyesi i vitit 2010 nga shoqata

e shkrimtarëve grekë Hasteron, Çmimin nga shoqata kulturore

mbarëkombëtare “I.Qemali” Vlorë, Çmimin nga Lidhja e botuesve

për kontributin në pasurimin e letërsisë shqipe, Çmimin nga

Kongresi i letërsisë në Lesbos, që bëhet nën kujdesin e UNESKO-s

për nivelin artistik dhe vlerat e shquara letrare dhe mjaft çmime të

tjera dhënë nga organe vendore e shoqata të ndryshme, të cilat

përbëjnë një listë të gjatë.

    Ky është, pra, Iliaz Bobaj, të cilit i urojmë t’i shtojë gjithmonë e

më shumë arritjet e deritanishme dhe të na dhurojë vepra të reja

të bukura, ashtu siç di ai!

 

Posted in Blogroll | No Comments »