You are currently browsing the archives for the Blogroll category.
- Blogroll (661)
- Poezi (2)
- SPORT (1)
- Tregime (4)
- Uncategorized (6)
- 21/02/2012: Parimet per Ndertimin e nje Shoqerie te Lire
- 21/02/2012: 5 poezi te shkurtit.
- 21/02/2012: Michael D.Higgins- Presidenti poet dashamires i Shqiperise
- 20/02/2012: Himara nr 1 – studim
- 18/02/2012: Doli numri i ri i gazetës “Albanian News”
- 18/02/2012: ABEDIN MADANI
- 18/02/2012: Fjala e Dr Muhamet Hamiti
- 17/02/2012: Rrëfehet Arjana Pupa, Nën/ kryetare Lidhjes Demokratike të Korcës:
- 17/02/2012: POETI
- 17/02/2012: Poezi rome
Blogroll
Archive for the Blogroll Category
Parimet per Ndertimin e nje Shoqerie te Lire
21/02/2012 by admin.
Pregatitur per Jubileun e Vatres, 100 vjetorin e saj dhe te Pavaresise.
Nga Elko & Konstantini
Komuniteti shqiptar ne Amerike duhet ta ndihmoje Kombin, jo si dikur qe kishte nevoje per mbeshtetje nga sulmet e te huajve, per perfaqesi ne ngjarjet nderkombetare, per mos percarje etj, por ne stabilizmin e demokracise.
Per kete kemi pregatite temen ;
“Parimet per ndertimin e nje shoqerie te lire”
Mendojme se me kete teme ne dobi te Tiranes e Prishtines, ju japim njekohesisht intelektualeve shqiptare, armen per te marre pjese aktive ne ndertimin e demokracise, kaqe shume te pritur, por shume te vonuar. Me temen prezantojme vlerat e diaspores, ( ndonse jashte Vatres ), duke treguar se si duhet te jete “Nje Shoqeri e Lire” per te funksionuar Demokracia. Kushdo ka nevoje ti dije keto parime edhe ai qe kujton se i di, le ti rishikoje ndonse kujtojme se i dime.
1. Shoqëria civile
“Në se njeriu shkon drejt cvilizimit, arti i bashkëpunimit
duhet të rritet në të njëjtën shkallë me barazinë.”
Shoqërinë civile e përbëjnë të gjitha organizatat që egzistojnë midis individit dhe shtetit, si familja, kisha, klubet e sportit, muzikës dhe ato bamirëse. Ideja e shoqërisë civile është produkt i civilizimit. Tocqueville e quan artin e bashkëpunimit si rezultat të praktikës moderne të njeriut të kooperojë me të tjerët, pa pengesa. Kjo nuk ka egzistuar tek të parët tanë, sepse ata e njihnin njeri tjetrin brenda një komuniteti.
Me rritjen e ndarjes se punës dhe krijimin e shoqërise me ligje, njerëzit që të përdorin pasuritë e tyre për qëllime të veçanta, ju duhej arti i bashkëpunimit, që u bë baza e paqes dhe progresit midis tyre. Koncepti i shoqërise së lirë është i pandashëm nga ideja e lirisë. Ështe gabim të mendohet se një njeri do të jetë i lirë në se do të mungojë kontrolli. Teoria e shoqërisë së lirë na tregon, se në një shtet të lirë, kontrolli bëhet nëpërmjet shoqatave që bashkëpunojnë me njëra tjetrën.
Shoqëri e lirë ka kuptim vetëm në botën moderne ku individi ka influencë. Liria ishte në drejtim të bashkëveprimit me njëri tjetrin në lashtësi, ndërsa tani është në drejtim të pjesëmarrjes në pushtet.Tocqueville thotë : Progresi është produkt i kooperimit midis njerëzve në një shoqëri të lirë, që drejtohet nga një qeveri nëpërmjet ligjit dhe jo nga një njeri. Filozofi irlandez Edmond Burke është i mendimit se rol të madh lozin grupimet e vogla, që nga familja e kisha deri në shoqata. Janë shoqatat e vogla të cilat na mbrojnë nga shteti personalitetin dhe na mbajnë të lidhur.
Krijimi i lidhjeve.
Krijimi i shoqatave, sipas filozofit Michael Oakeshott, përbën tullat e ndërtimit të shoqërisë. Nëpërmjet tyre ne ushqehemi me të mirat dhe ndihmojmë që shoqëria të egzistojë, ato janë element ngjitës formues në një shoqëri. Shoqata ruan trashëgimin, interesin e përbashkët dhe e bën shoqërinë të ndërgjegjshme e të fortë.
Një shoqëri civile është humane, me ndjenja dhe simpati për njeri tjetrin.
Shteti në shoqërinë civile.
Armiku i shoqërisë civile nuk është liria personale, por shteti. Ai me fuqinë e tij, me centralizimin e burimeve mban kontakte me shoqërinë, duke ndërhyrë në kohën, në xhepin e saj. Për t’i rezistuar ne duhet të investojmë për njeri tjetrin, me krijimin e sa më shumë shoqatave, që vullnetarisht dalin në mbrojtje të shoqërisë. Sa më të lidhura të jenë shoqatat aq me sigurtë dhe më shpejt lulëzon një shoqëri. Shteti krijon vazhdimisht barriera që arrijnë deri në totalitarizmin e gjithçkaje duke sjellë fundin e shoqërisë së lirë.
Pa krijimin e shoqatave të shumta dhe të larmishme, nuk do të kemi bashkim, do të humbasim veten, lidhjet me atdheun, dhe kulturën lokale, që është baza e identitetit të një komuniteti.
Tregtia, është timoni që të çon në shoqëri civile. Ajo prodhon civilizim. Montesquieu krijoi shoqëri civile në Evropën Veriore të quajtur barbarë nga Romakët. Tregëtia kërkon besimin dhe koefidencën midis tregëtarëve. Sipas Fukuyama tregëtia dhe shkëmbimi kanë krijuar besimin që lejon një shoqëri të zhvillohet.
Interesi vetjak
Ekonomisti Ronald Coase tregon se si individë të ndryshëm u bashkuan dhe krijuan firmat. Interesi personal solli bashkimet. Instiktet humane zhvillohen për të mirë kur janë në interes vetiak. Shoqatat kanalizojnë interesat e përbashkëta.
Familja
Më i rëndësishmi në institucionet e shoqërisë është familja. Edukimi në familje është më ndikuesi se në çdo institucion tjetër. Familja është një burim i vlerave humane. Në Republikën e Platonit thuhet se në familje bëhet transmentimi i vlerave nëpër gjenerata, ruhet fort ndjenja humane, dhe është mësuesi më i fuqishëm. Që atje e njeh totalitarizmin, të mirën e të keqen, të drejtën dhe të gabuarën. Në një shoqëri ku familjet janë të forta, vendimet i marrin ato e jo shteti. Atje ku familjet janë të forta, të rriturit nuk trajtohen si të vegjël nga shteti.
Zona regulluese midis individit dhe shtetit.
Në një shoqëri civile, shoqëria e lirë shërben si çelës për kontra-balancimin e pushtetit. Kur njerëzit janë të shpërndarë dhe nuk janë mësuar në rrugën humane të kooperimit, bëhen pre e pushtetit. Ndërsa grupimet, sado të vogla të jenë, bëhen barikade për antarët e saj, dalin në opozitë me shtetin kur s’u qëndron besnik kërkesave të zgjedhësve.
Familja, organizatat fetare, kompanitë private, organizata vullnetare, unionet nuk u binden vendimeve arbitrare të qeverisë. Këto organizata sjellin gjithmonë prosperitet, janë institucione të lirisë.
Armiku i shoqërisë civile.
Nuk është surprisë që regjimet fashiste e komuniste kanë deklaruar luftë në familje, duke ngritur fëmijët kundër prindërve, gruan kundër burrit, një gjeneratë kundër tjetrës. Arsyeja është se shteti do informatorë për qëllimet e tij. Në një shoqëri civile të fortë shoqatat bëhen barrierë ndaj tiranisë, duke mbrojtur vlerat e lirisë. Kur shteti mbeshtet gënjeshtarët, matrapazet, individet nuk kanë mundësi të dalin në opozitë, veçse të organizuar ndërmjet këtyre institucioneve të lira.
Organizimi bëhet edhe nëpërmjet rrjetit të internetit, megjithatë një shoqëri e lirë krijohet dhe ruhet edhe nga aksionet humane spontane të një populli të lirë. Që të krijosh një shoqëri të lirë është vështirë, ndërsa për ta prishur ose për ta penguar bëhet shpejt. Garanci për një shoqëri të lirë është liria në ekonominë e tyre, në besimin dhe në familje.
2. D e m o k r a c i a
“Shumë forma qeverisjesh janë provuar dhe do të provohen në këtë botë me gjynahe e fatkeqësi. Asnjë nuk pretendon se demokracia është perfekte. Përkundrazi, është thënë se demokracia është forma më pak e keqe e qeverisjes nga ato që janë provuar kohe mbas kohe.”
Çfarë është demokracia?
Demokracia tani është e ardhmja, mbasi shumë e më shumë kombe adoptojnë sistemin demokratik. Duket se kjo do të jetë e mirëpritur. Por fjala demokraci nuk ka gjithmonë kuptim pozitiv.
Termi Demokraci vjen nga grekët e lashtë “drejtim nga populli”. Demokracia u formua nga monarke (drejtimi nga një), nga oligarki (drejtim nga disa), nga aristokraci (drejtim nga më të mirët), ndesa Platoni e quante demono-kratos (dmth shteti i demoneve).
Në Greqinë e lashtë demokracia kishte tre të meta. Shumica përdorte pushtetin kundër pakicës, populli ndikohej nga emocionet e pasionet, dmth nuk drejtohej nga arsyeja dhe populli motivohej nga interesa speciale dhe jo nga interesi i tërë shoqërisë.
Një formë specifike e demokracisë në shumë vende sot, është ajo e quajtur liberale, me përfaqësues që ndikojnë në minimalizimin e rreziqeve. Abraham Linkoln në një fjalim gjatë Luftës Civile Amerikane, ka dhënë këtë përkufizim për demokracinë:
“Qeveri me popull, nga populli, për popullin.“ Populli për të ishte kushdo ose secili në një shoqëri. Demokraci liberale zakonisht kuptojmë drejtimin nga shumica, mjafton 1 % mbi 50 %. Kjo përshkruhet si: “Drejtimi i shumicës dhe të drejtat e pakicës.”
Demokracia kujdeset për lirinë
Pushteti politik është gjithmonë i hapur për abuzime nga lart. Megjithatë demokracia është sistemi më i përshtatshëm për të mbrojtur të drejtat natyrale, lirinë e njerëzve dhe parandalon abuzimet.
Platoni është për drejtimin nga të mençurit, filozofët. Aristoteli shton: “Po të mençurit kush do t’i ruajë? Kush na siguron se ata nuk do ta përdorin pushtetin për interesin e tyre e jo të popullit?”. Ruajtes i interesit të popullit është vetë populli, që të çvendos, të heq nëpëmjet zgjedhjeve. Të gjithë e dinë se këtij procesi nuk i shpëton dot, veëse kur vjedh votat, gënjen, kur ke popull injorant ose kur deputetet i zgjedh kreu i parties e jo populli me vota.
Mundësia e kërcënimit të lirisë vashdimisht egziston. Tokevili thotë se rreziku më i madh në demokraci është “tirania e shumicës“. Të gjithë sa janë në pushtet janë të rrezikshëm për lirinë. Hamiltoni shkruan në Federalist Papers më 1787: “Njeriu e don pushtetin. Jepi fuqi shumicës dhe ajo ka për të shtypur pakicën. Jepi fuqinë pakicës dhe ajo do të bëjë presion ndaj shumicës.”
Lord Acton, historian anglez, thotë: “E keqja e madhe në demokraci është tirania e shumicës, e partisë në pushtet, që e ushtron me forcë ose mashtrime. Në këtë mënyrë demokracia liberale është demokraci e kufizuar. Ka nevojë për të mbrojtur të drejtën e pakicës dhe të drejtat individuale.
Demokracia përkrah interesat e popollit
Në sajë të zgjedhjeve periodike bëhet mbrojtja e interesave të popullit në demokraci. Kohë zgjatja e qëndrimit në pushtet për këdo, duhet të jetë sa më e shkurtër. Detyrë e shoqatave, nëpërmjet medias së tyre, duhet të punojnë me votuesit, se në përgjithësi kanë qenë të pandërgjegjshëm për votat e tyre (por ka edhe me keq si në Shqipëri e Kosovë qe nuk ndikojne votat per fitoren ose jo te nje personi ).
Pjesëmarrja në politikë
Shumë nuk interesohen për politikën. Kanë gjëra më të mira dhe më me kuptim për të bërë. Demokracia në vetvehte nuk kërkon aspak përqendrimin e vëmendjes së popullit në politikë. Ata le të përqendrohen vetëm tek vota. Por kush interesohet që të marrë pjesë në politikë, dmth në pushtet, e di mirë se të jepet mundësi për të punuar për interesin personal, duke e lënë mënjane edukimin, vlerat morale e shoqërore.
Arsyeja e jo pasioni.
Në demokracinë e parë të shoqërise njerëzore, në Athinë, populli ishte pa arsim, i paaftë për të marrë vendime të drejta. Atje mbizotëron drejtimi me pasion, emocione, instikte, me inate. Tani për të zgjedhur përfaqësusin kërkohet kohë, edukim, mençuri, debate. I zgjedhuri është përfaqësues dhe jo delegat.
Përfaqesuesi mbron interesat në përgjithësi të mbarë shoqërisë dhe jo vetëm interesat e veçanta të atij që e zgjedh (klanit ose krahinës). Në demokracinë liberale prapë duhet kujdes nga marrja e kopetencave të shumta nga ana e egzekutivit. Duhet drejtim sipas ligjit dhe jo drejtim sipas personit.
3. B a r a z i a
“Të gjithë njerëzit kanë të drejta të
barabarta, por jo mendim të barabartë”.
Ç’është barazia ?
Barazia është parimi që njerëzit duhen trajtuar njësoj, të barabartë. Njerëzit në fakt nuk janë të barabartë në shumë karakterstika, në talent, mundësinë, pamje, gusto. Asnjë nuk beson se të gjithë jemi njësoj, atëherë në c’kuptim jemi të barabartë?
Ka pesë tipe barazie që dallojmë: barazi morale, barazi para ligjit, barazi politike, mundësi të barabarta dhe barazi në të ardhurat. Historikisht barazia morale është injoruar. Është konsideruar normale që njerëzit të trajtohen në rrugë të ndryshme, ligj tjetër për agane, tjetër për argatin.
Aristoteli e trajtoi për herë të parë këtë problem duke thënë se nuk duhet të ketë dallim. Kristianizmi pranon barazi vetëm për shpirtin, duke thënë se kanë të njëjtën vlerë para Zotit.Thomas Hobbes pranon se njerëzit janë të barabartë nga natyra, por jo të barabartë në qëndrueshmëri, në poshtërsi, në brutalitet dhe mangësi. John Locke thotë se njeriu është i barabartë karshi natyrës, por duhet t’i ruajë këto barazi edhe nën qeverisjen politike. E drejta e jetës, e lirisë, e pronës i përket çdo qenije njerëzore.
Deklarata Amerikane e Pavarësisë thotë: “Të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë.” Por Thomas Jefersoni, që hartoi këtë deklaratë, deklaron se egziston një hierarki natyrale që secili duhet ta dijë vendin e saj në shoqëri. Në komunizmit, barazia në shoqëri duhej shoqëruar edhe me barazinë në mirëqenie, në t’ardhura dhe rezultate.
Barazia morale
Çdo njeri nga ana morale ka të drejta të barabarta që të zgjedhë se ku të jetojë, pa cënuar të tjerët. Emanuel Kanti e quan këtë barazi formale që bazohet në shprehjen, “ mos i bëj tjetrit atë që nuk don të ta bëjnë.”Njerëzit nuk janë të barabartë as në sjellje, as në respekt.
Barazia para ligjit
Më me vlerë është barazia ligjore. Këtu kërkohet që njerëzit të jenë të barabartë para ligjit pa parë nacionalitetin, grupin etnik, pasurinë, klasën, gjininë, besimin, ose racën. Gjykatësi duhet të jetë qorr ndaj çdo faktori. Kemi barazi para ligjit kur shteti drejtohet nga ligji. Gratë deri vonë nuk trajtoheshin të barabarta me burrat, për vote e pasuri. Barazia politike, meritokracia, barazia në t’ardhurat, gjithashtu janë parime të Shoqërisë Civile.
Kompani të lira
Kompani të lira kuptojmë sistemin që bazohet në shkëmbimet e të mirave materiale sipas vullnetit të individit. Njerëzit në ekonominë e tyre vendosin vetë ku, kur, përse do punojnë e shpenzojnë. Roli i shtetit është të kujdeset për rregullat e tyre që i vendosin vetë, dmth ka rol të kufizuar.
Kompanitë e lira rrisin rrogat e punonjësve, plotësojnë dëshirat e konsumatorëve. Ndikojnë në uljen e kostos së jetesës duke inkurajuar prodhimin. Egzistenca e këtyre ndërmarjeve private të lira e nxjerrin popullin nga varfëria, sepse ato krijojnë vende pune. Ambjenti ruhet më mirë nga këto kompani se nga shtetit. Pa kompani private të lira nuk do të ketë demokraci. Leon Trocki thotë: “Kur shteti është prodhuesi i vetëm, opozita ka vdekur, çdo gjë mund të deformohet.”
4. L i r i a
“E vetmia liri që meriton emrin është gjetja e së mirës ne rrugën
që mendojmë vetë, pa i deprivuar të tjerët në punën e tyre.”
Çfarë është Liria ?
Liri kuptojmë mundësinë e kujdo që të zgjedhë çdo veprim pa ndërprerë tjetrin. Kushdo mund të zgjedhë vetë mënyrën e jetesës, por ta lerë të lirë tjetrin në zgjedhjen e tij. Të ruash lirinë që është detyrë e shtetit është diçka tjetër.
Vlerat morale të lirisë janë e ardhmja e botës. Përgjatë historisë së njerëzimit qëllimi i shtetit shihej si përkrahës, ruajtës i virtutit, për jetë më të mirë, për shoqëri të mirë. Por shoqëria interesohet të rrisë të mirat. Kjo e drejtë i njihej ndonjë baroni ose grabitësi. Nuk kishte të drejtë lirie për të gjithë.
Ideja e lirisë u kristalizua në shek. e 18-të nga Hobbes dhe Locke. Ligji shikohej si kontroll apo çfuqizues, se sa ruajtës i lirisë. Më pas ligjit i dhanë qëllimin si ruajtës i lirisë individuale. Në shekullin e XIX vlerat e politikës filluan të maten me ruajtjen e lirisë. Në shekullin e XX liria kërcënohej nga dy koncepte,- fashizmit dhe komunizmi, ku shteti ndërhyn në jetën e njeriut.
E drejta për të gëzuar jetën tonë
Liria shpesh shprehet edhe nëpërmjet të drejtave. Unë kam të drejtë të jetoj ku të dua, ose të punoj, apo të jetoj me kë të dua. Askush s’ka të drejtë të më ndalojë të bëj atë që dua, duke e respektuar dhe të drejtën e tjetrit. Kjo vjen nga e drejta natyrale. Liria s’është kur vepron me një të drejtë që mund të mos jetë e drejtë për tjetrin. Ky është abuzim.
Individi është gjykatësi më i mirë i interesit të tij.
Vetë personi ka njohuri për çka do, preferon, qëllimin e jetës, interesin. Ai ka dëshirë të mirë, por nuk vepron sipas rrethanave ose mbështetjeve shoqërore, fisnore. Ai së pari duhet të verë arsyen dhe të tjerët të mos e pengojne duke u nisur nga dëshira e tyre që nuk përputhet me interesin e tjetrit.
Liria nxit interesin e të gjithëve
Nuk ka konflikt midis lirisë dhe urdhërit, të mirës së përbashkët dhe interesit të të tjerëve. Liria është në interes të të gjithëve. Kush përkrah lirinë ka nxitur interesat. Lumturinë e madhe do ta kenë sa më shumë. Interesi i klientit nxit prodhuesin në çdo fushë. Shumë benefite në shoqëri vijnë nga bashkëveprimi me e tjerët, nga aktiviteti i njeriut.
Liria kërkon dhe të çon në rritjen e njohurive.
Të gjithë mendojnë e veprojnë në rrugën e menduar prej tyre. Kërkojmë të bëjmë diçka, por na duhet të kuptojmë dhe mendimin e tjetrit, duke korigjuar rrugën; mendimin asnjë nuk e mban personal. Liria krijon kushtet për përhapjen e tij. Planifikimi central dhe inkuadrimi i individëve në këtë plan shtetëror, të çon në debulesë, në një mendje të fjetur, pa interes.
Liria pozitive nuk është liri.
Nga Marksi lindi koncepti falco i lirisë që nuk e lejon njeriun në interesin e tij real. Duhet të mendojë vetëm partia dhe shteti. Por është absurde që të gjendet nga shteti interesi i të gjithëve. Jean Jacque Rousseau përdor termin liri, si e drejtë për t’ju bindur të mirës së përgjithshme, ose urdhërit të shtetit. Por kjo liri është tjetër gjë.
Profesori i Oksfordit Isaiah Berlin përdor dy koncepte, liri negative dhe liri pozitive. Liri negative është fakti kur njeriu vepron sipas qejfit të tij, por pa penguar të tjerët. Filozofi austriak Hayek e quan këtë “mungesë detyrimi.” Liri pozitive është të bësh atë që don ustai, ai që ka fuqinë. Këtë liri e ka ai që ka “fatin të ketë fuqi.” Këtu futet dhe liria për interesin e përgjithshëm, por jo personalin.
“Atje ku ke liri të zgjedhësh, ka etike, dhe kjo mungon atje ku s’ka liri të zgjedhësh,” thotë Margarita Thacer.
Ligji nga vetë natyra e tij i kufzon lirinë njeriut, nqs ai don të veprojë në rrugë të ndryshme. Njeriu duhet ta pranojë dhe t’i bindet atij. Por jo çdo veprimtari e tij përcaktohet me ligj, psh. se me kë do martohet, ku do jetojë, ku do punojë etj. Liria është pra një e drejtë që të lejon të zgjedhësh çdo aspekt të jetës, me respekt edhe për të tjerët, ku secili të jetë i lirë. Liria futet edhe në lirinë e ndërgjegjes, mendimit, shprehjes. Duhet të ketë tolerim për opinone opozitare. Media duhet të lejojë të botohet gjithçka, çdo besim të ketë liri në ushtrimin e praktikave të saj. Kushdo le të shprehet si të dojë, pa u ndëshkuar. Njerëzit të kenë të drejtë të kritikojnë ke të duan. E vërteta del nga egzistenca e ideve të ndryshme të shprehura.
Liria në kontrata për çdo kusht i lihet individëve. Shteti të kujdeset për mashtrimet që mund të bëhen. Liria në ngritjen e grupimeve, shoqatave, për çfarëdo qëllimi ka rëndësi për një shoqëri të lirë. Liria ka vlera me të sakta, se mbi bazën e saj ngrihen vlerat e tjera. Ajo na lejon që ta jetojmë jetën edhe pa ndërhyrë në jetën e tjetrit. Realiteti është se çdo individ, shoqëri ose shtet gjen shpesh vështirësi në realizimin praktik të lirisë.
5. Të Drejtat e Njeriut
“ Të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë, dhe kanë nga krijuesi të patjetërsueshme disa të drejta midis të cilave: Jeta, Liria, Toka.”
- Cila janë të drejtat humane ?
Të drejtat humane i takojnë çdo personi. E drejta është diçka që duhet ta kesh, është morale, më tepër se një kërkesë apo dëshirë. E drejta humane është e drejtë morale e ndryshme nga të drejtat që përcakton shteti. Shoqatat humane kërkojnë që kjo e drejtë të jepet edhe nga shteti. Human ka kuptimin që ju përket çdo njeriu pavaresisht nga nacionaliteti, besimi, gjinia, grupi etnik, etj. Atë duhet ta ketë çdo person në mbarë botën.
Më parë të drejtë quanin vetëm të drejtën për të jetuar (për të mos u dënuar me vdekje). Tani duhet që shteti të mos ndërhyje tek të drejtat e njeriut, por t’i mbrojë me ligje, t’i bëjë legale. Koncepti që buron nga të drejtat humane të detyron që të mos ndërhysh tek tjetri, person ose shtet qofsh.
Çdo e drejtë humane ka tre kritere.
1-Ajo është universale, për këdo e në çdo kohë. Nuk ka të drejtë speciale për të veçantët.
2 -E drejta duhet të jetë absolute. Nuk ka legjitimitet që dikush ta kufizojë.
3- Ajo është e patjetërsueshme, nuk lejohet që ta kthesh veten në skllav ose rrob të tjetrit.
E drejta natyrale
Për herë të parë të drejtën natyrale e përmend Sofokliu tek Antigoni. Ajo në kundërshtim me urdhërin e Mbretit Creon, e dogji trupin e vdekur të vëllait duke thënë se ligji i Zotit është mbi ligjin e Mbretit. Më pas Stoiket ishin të së njëjtës mendje. Oratori Romak Ciceroni më pas thotë: “Egziston ligji i vërtetë, e drejta e arsyes konform natyrës. Ky është ligj i pandryshueshëm.” Fetë monoteiste proklamojnë ligjin e Zotit më të lartë se të çdo monarku. Teologu Shen Thomas Aquins shprehet: “Ligji i Zotit është ligj natyral.”
Filozofi anglez J. Locke pati influencë të madhe me mendimin e tij: “Asnjeri nuk duhet të dëmtojë tjetrin në jetën, lirinë, pasurinë.” “E drejta për të jetuar i lirë dhe me pronë është e njëjtë për të gjithë. Kjo e drejtë egziston nga natyra dhe nuk ka qenë e garantuar nga shteti, megjithëse ai është krijuar për të mbrojtur këtë të drejtë. Çdo regjm që nuk mbron këtë të drejtë, duhet hequr, populli ka të drejtë të ngrihet në revoltë kundër këtyre tiranëve.
Ne Deklaratën e Pavarësisë Jefersonim, i ndikuar nga J.Lock, vendosi shprehjen: “Njerëzit kanë lindur me të drejta që janë jeta, liria, kërkimi i lumturisë.” Në Deklaratën Franceze për të Drejtat e Njeriut shkruhet: Qëllimi i të gjithë shoqatave politike është në ruajtjen dhe patjetërsueshmërinë e të drejtave të njeriut si: “E drejta e lirisë, e drejta e pronës, e drejta për të kundërshtuar presionet“ e shtetit.
Te Drejtat Humane
Gjatë shekullit të XX u përdor gjerësisht e Drejta Humane, nga mekanizmat ndërkombëtare. Më 1948 Kombet e Bashkuara nxorën Deklaratën e të Drejtave të Njeriut. Më 1950 Këshilli i Evropës adoptoi Konventën e të drejtës se Njeriut, që u kundërshtua nga shtetet komuniste. Marksi e quante këtë të drejtë si e drejtë vetëm e borgjezisë. Më 1975 u hartua Deklarata e Helsinkit që jepte dhe parimet e të drejtave.
E Drejta për të Jetuar
Çdo njeri ka të drejtë të jetojë. Kjo kupton që asnjeri e as shteti s’ka të drejtë të vrasë një person. Secili le të rrojë sipas koncepteve të tij por pa dëmtuar të tjerët. Në Deklaratën e OKB neni 3 garanton jetën, lirinë, dhe sigurimin e çdo njeriu. Neni 5 thotë se “asnjë nuk duhet torturuar ose trajtuar në mënyrë jo njerëzore.”
E Drejta e Lirisë
Kjo ka kuptimin që secili duhet të jetë i lirë për të zgjedhë mënyrën e tj të jetesës. Në Deklaratën Franceze të vitit 1789: “Liria politike konsiston në mos ngacmimin e tjetrit nga pushteti.” Sipas të drejtës natyrale limiti është sigurimi i ushtrimit të së drejtës edhe nga tjetri. Çdo e drejtë ka edhe limit. Secili ka të drejtë të jetojë ku të dojë, por brenda vendit të tij. Secili ka të drejtë të ketë familje, por ju shumë gra. Kushdo ka të drejtën e mendimit, koshiencës, besimit, lirisë së shprehjes, opinionit dhe të drejtës që të organizohen në shoqata paqësore.
E Drejta e Pronës
Mundësia për të jetuar secili jetën e tij në liri, në kërkim të lumturisë, ka nevojë për pronën. Prona është gjithçka për çdo person, nqs e ka në dispozicion të tij. Me të Drejtën e Pronës kuptojmë lirinë për ta kontrolluar, për ta patur në dispozicion, për ta përdorur atë. Pa të drejtën e tokës është e pamundur të jetosh, sepse s’ke mundësi të marrësh prodhimet e saj dhe ta shkëmbesh me të tjerët. Marrja, transferimi i tokës nga çdo person ose shtet është jo e drejtë.
Në Deklaratën e OKB neni 17: “Asnjeri arbitrarisht s’ka të drejtë të të deprivojë nga prona.” Në Amendamentin e 5 të Kushtetutes Amerikane thuhet: “Prona mund të merret vetëm nga shteti kundrejt kompesimit të plotë me çmimet e tregut,” dhe përdoret për zhvillim të përgjithshëm.
6. E Drejta e Besimit dhe e Drejta e Armës[1]
Keto dy te drejta themelore ose natyrale te njeriut jane trajtuar ne menyre te vecante dhe te zgjeruar ne librin “Dinjiteti Human.” Nuk do te zgjatemi me to per ti perserite, mbasi : Per te drejten e Besimit nuk ka ndonje problem dhe eshte ne nje nivel te kenaqshem, ndonse duhet me shume tolerim. Por nga tolerimi nuk duhet te perfitoje, eresira, injoranca, e egra, primitivia. Per te Drejten e Armes ashtu si e percakton amendamenti II i Kushtetutes Amerikane, nuk kuptohet nga mendjet qe nuk njohin as parimet e lirise, as menyrat per ti mbrojte ato.
7. P r o n a P r i v a t e
. “Prona private krijon për individin një sferë në të cilën ai është i lirë nga shteti. Në veprimtrinë vërtet ka limite por lejon forca të tjera që krah për krah të rriten si opozitë e pushtetit politik. Kështu krijohet baza e këtyre aktiviteteve që tentojnë të jenë të lira nga ndërhyrja e shtetit.”
Çfarë është prona private ?
Institucionet humane të pronës i ndajnë objektet në individuale, grupi, ndërmarrje ose shteti. Vetëm ajri dhe deti nuk janë ndarë. Prona është aqë e vjetër sa vetë civilizimi. Pronësia na ndan nga kafshët. Shpikja ose aplikimi i pronësisë ka qenë faktori kyç në civilizimin e njeriut. Me rritjen e pronës është rritur paralel civilizimi. Egzistenca e pronës në lashtësi bëri që të zhvilloheshin tregëtia, portet, anijet.
Helenet ishin të parët që bënë lidhjen e pronës me lirinë. Perandoria e Romës e njohu pronën që në lindje të individit. Për këtë filluan të shtoheshin edhe luftërat. Juristi Islamik Ibn Khaldoon thotë se rritja dhe dështimi i perandorisë së lashtë të Egjiptit u bë nga prona.
J. Locke i pari në botën moderne që përmend institucionet e pronës duke deklaruar: “Ku nuk ka pronë nuk ka drejtësi,” mqs prona është burimi i të gjithë të drejtave. Padrejtësi ka pasur në të drejtën e pronës. Çdo njeri ka një prone për vehten. Atje ku ka munguar prona private shoqëria ka qenë jo e regullt, e çorganizuar ose primitive.
Pa pronë private nuk ka të Drejta Humane
Liria e personit, që të përdorë njohuritë dhe eksperiencën e tij, ka qenë e varur nga gjendja e pronës. Pa pronë private shoqëria ngelet në kontroll të shtetit. Disa thonë se të drejtat e njeriut kanë më prioritet se të drejtat e pronës, por kjo është keq kuptuar. E drejta e pronës (për ta ruajtur atë), nuk është e drejta për të pasur prone. Nga e drejta mbi pronësinë lindin shumë të drejta që mbështeten në të, si dhe vete egzistenca e më pas liria.
Qe të flasësh i lirë duhet të kesh pronë private. Ku mungon prona private mungon dhe liria e të shprehurit. Në shtetet komuniste ose jo, po që se prona private është me probleme, edhe liria e fjalës nuk është e garantuar. Prona private është një sferë që krijon individi, ku jeton i lirë nga shteti.
Ku nuk ka pronë nuk ka as drejtësi. Parimi i pronës, bashkëveprim i shtetit me individin bëhet vetëm kur egziston prona, sepse prona stabilizon të drejtat, punën, tregun. Kur s’ka pronë është vështirë të kuptohet kush është vjedhësi, mashtruesi, nga është e drejta dhe nga e keqia. Dhe pa drejtësinë populli futet në anarki.
Prona private i bën njerëzit pjesë të shoqërisë. Ajo është baza për një shoqëri të lirë dhe të drejtë. Shpërndarja e pronës së shtetit rrit përgjegjësinë tek individët, e bën më të qëndrueshm sistemin, rrit interesin që të ruhet liria në sistem. Dihet se interesi për rritje prodhimi në pronën private është tepër më e madhe se në pronën e përbashkët socialiste. Pronësia ruan moralin dhe i jep progres ekonomisë. David Hume thotë se rregullat e pronës (ligjet) janë motor progresi në ekonomi. T’ardhurat më të mëdha janë gjithmonë në pronën private. Roli i shtetit duhet të jetë vetëm për t’u kujdesur të ruajë pronën private.
5 parimet të tjera per një Shoqërie Civile të lirë jane :
Drejtësia, Drejtimi sipas ligjit, Urdhërat spontane, Tolerimi, Paqja.
8. J U S T I C E
“Live honestly, to injure no one and to yield to ach their own.”
What is Justice ?
Justice is about the rules that distribute rewards and punishments, that each person should be given their due. This covers not only material goods, but also anything that can be distributed, such as freedom and girths. Justice is not to be confused, as it often is, with the morally good or right. Someone may behave in a manner that others might consider immoral but would not be claimed as unjust.
What is due to someone, or what are the appropriate rewards and punishments to that person, the principles of distribution ? Which principles are appropriate for this good ?
The rules may be very different if we are discussing the distribution of wealth or of love or of punishment. Traditionally justice has been procedural : about the protection of people’s freedom and how to punish those who fail to respect the freedom of others.
The rule of men : Judicial activism attack, when judicial decisions simply reflect the preferences and prejudices of the judges, personal view, of what is right or wrong. The second attack comes from the attempt to redistribute incom and wealth on the basis of vague, but superficially attractive, principle of social justice, which is concerned with ‘who has what’ rather than how they obtained it.
Philosophers on justice
Plato and Aristotel considered justice the central to a good society. Plato defined justice as “to render to each their due.” Fr them justice was tied to establishing the worth of Human beings. Not surprisingly as an intellectual Plato believed that worth was associated with intellect, which led him to favor rule by the wisest, the philosophical guardians.
Since then it has been the constant refrain of intellectuals .. Judicial activism is but one of the contemporary manifestations of the claim that intellect provides the best basis on which to judge what is just.
As Socrates say ; Any man could not be condemned and punished until after a fair trail.” Only after evidence for the accusation had been presented and the opportunity for defense of their actions could their worth be assessed. Emperor Justinian defined justice : Give each man his due,” In the Middle ages justices was seen as the greatest of political virtues as societies would be peaceful and prosperous if their rulers were just.
John Locke : “Justice is the protection of life, liberty and property.”
David Hume : “One could survive and prosper in cooperation with others.”
Respect, for the freedom and the property of the others. Adam Smith : “Mere justice is, upon most occasions but a negative virtue and only hinders us from hurting our neighbours.” We act justly when we do no harm to others. Injustice occurs when we harm others. The failure to respect the rights of others, through acts as violence or robbery, could justify the legitimate use of force by government in order to achieve justice.
Justice as rules
The judges should not be baised or partial to one side of the others in a case. Justice is the legal system for punishments and rewards as the result of wrong doing… Procedural justice is concerned with respecting rules.
What is social justice
Social justice is now a popular slogan in politics because it would give power to the state and those who control it to decide who had what. The alternative principles on which wealth would be distributed are rarely clearly expressed. Social justice thus has totalitarian implications because it implies that we are slaves of the state, of the capital and of the boss.
Social justice as equality
Egalitarians believe that the only moral distribution is equality of income and wealth. Equality is the natural condition and any deviation from it must be explained and justified. The reality of course is that inequality is natural, and it is movement towards equality which must be justified…
Social justice as needs ?
A second school argues that wealth should determined on the basis of need. A need is a necessity, without which one cannot live. It is much more than wants or desires. There are several problems with the standard of needs. Firstly, it is impossible to agree on a definition of needs is objective or subjective.
Social justice as merit
The people should receive what they deserve or merit?… the merit principles is thus a dangerous belief and a threat to prosperity. It is close to Marx’s labour theory of value.
Defending justice
The Greek philosophers were right to believe that justice was the foundation of a good society. All parties should seek to use the language of justice to promote their own desire for power and redistribution. Demands for social justice are a grave threat to true justice and a free society and must be firmly resisted.
9. PEACE
“When goods don’t cross borders, then armies will.”
What is peace ?
Peace is one of the three great values of liberal civilization, along with freedom and justice. The freedom is the absence of coercion; Justice is the absence of injustice and the Peace is the absence of war.
Peace should not be confused with pacifism, the refusal to ever use force, We value peace, as we value freedom or justice, because it allows us to get on with our lives, rather than as an end in itself.
In ancient world, war was so much a part of everyday life that the thinkers of ancient Greece and Rome saw conflict and combat as a part of natural order of human society. Alexander the Great conquer foreign peoples and prized power over the peace.
The Greek philosopher declared that war was the father of all the things. The Spartans and later the Romans, saw war as essential if society was to prosper and progress. Many intellectuals including Plato and Aristotel, feared for the future of mankind should the absanve of warfare cause human civlisation to decay into indolence and stagnation. They believed that the virtues of the warrior, such as bravery and self-sacrifice, would be lost without the militarization . the power of the idea of peace lay in the material, cultural and spiritual benefits that man could derive from the absence of war between nations.
Free trade creates one world
The legacy of these ideas was the long period of peace in Western Europe from the end of the Napoleonic Wars to the outbreak of the First World War. A key to this peace was the free trade in Britain, France, Germany, USA . Free trade made peace more secure by making the great powers interdependent on each other, exchange ideas and give people a glimpse of what life is like in a free society.
A peace agenda
Peace can best be achieved by promoting three principles : free trade, liberal democracy and military strength. Free trade is necessary but no sufficient. Liberal democracy are unlikely to go to war each other. Liberal societies must maintain military strength, either individually or collectively. President Roosevelt recommended, “ Speak softly, but carry a big stick.”
10. THE RULE OF LAW
“ Intelligent beings may have laws of their own making;
but they also have som which they never made.”
What is the rule of law?
Law is commonly used to described those rules adopted by legislatures or governments which all are expected to obey. The Rule of Law mean that there some higher law to which ‘laws’, usually legislation, should fellow. The moral principle, natural law, are equality before the law. The purpose of these rules is to protect the freedom of the individual against the stste.
Even in classical Athens at the height of its democracy, it was not possible to alter the law by e decree of the assembly. Roman law almost entirely found by jurists rather than by the decrees of emperors and senators. A major principle was established; ‘an unjust law is no law, ‘lex injusta non est lex’. The codification of this body of laws by Justinian.
‘The government of laws, not men’
This means that man’s relationship with man should be determined by general principles embodied in a system of law and not subject to the arbitrary dictates of monarchs, ministers and rulers. A society in which some men are not accountable to the law is not a free society. The state governed by law, mean that rulers are subject to the law as much as anyone else. The state cannot do as it likes but must obey the law and can be held to account if it fails to do so.
Equality before the law
The law is no respecter of persons. The law must apply equally to all, regardless of status or political position or power. Must be impartial or neutral between persons, ignoring their class, religion, political opinions, gender or sexual orientation. Truth justice is not concerned with who has done what, but what has been done. Law in this sense is not and cannot be the tool of the state to destroy those in opposition to it, or to grant favours to those who support it. A free society only requires law to enforce contracts and protect individual freedom, so free markets require a framework of law t function. Law can only apply to the future actions, not those of the past.
11. SPONTANEOUS ORDER
“Many human institutions are the result of
human action, but not of human design”
What is spontaneous order?
Order has been a central pre-occupation of political thinkers and philosophers throughout the ages. It is widely understood today as a state of harmony between people or social peace. Before the concept was understood as the maintenance of a stable, hierarchical order that was pre-ordained by God or nature both. Order is the absence of chaos, is highly valued. This is because it allows with different interests and values to live together in society without resorting to discord, conflict or civil war. This is the modern idea of spontaneous order. This idea that the evolution of human institutions allowed individuals to serve others, even though their motive may be self-interest.
Order without commands
Spontaneous Order keeps the wheels of society turning without the need to issue commands from the centre. A free society is orderly not because people are told to do but because the evolving traditions allow individuals to pursue their own end, by so doing, meet the need of others .
Rules which prevent individuals injuring others or engaging in theft or fraud or breaking promises in fact give people a great deal of latitude in their behaviour. The tell people how to do things, but they do not tell them what they should do.
Three categories of social rules :- parliamentary legislation; - rules that we all follow such as a sense of fair play or injustice that we all understand but cannot put into words; - rules of beneficial behaviours which we can observe and write down,
Why we need freedom
Complex social orders require freedom to work because the information and knowledge which makes them work can never amassed by a central authority. Freedom is critical to the process of achieving spontaneous order in society because we do not know in advance which rules will work.
As if by an invisible hand
In a free society, people’s lives are subject to coercion by the state, but it is not anarchic. In fact, life in a free society can be hard because it forces individuals to adjust to the needs of others. The free society works because it co-ordinates these conflicting desires by creating incentives.. We are moved to serve the need of others. It would be like trying to understand how a clock works by telling the time. It is how people must interact with each other that allows the clockwork of society to keep ticking.
Freedom promotes harmony
Jew, Christian and Muslim all benefit from the commercial activity of each other in a free society without altering their fundamental belief. These difference are resolved peaceably and profitably in a free society, because the benefits of these values have been passed down thorough society and become part of the moral framework. The absence of this mechanism for transmitting moral values in non-free society is one of the reasons why religious strife and social discord mark societies that have never known freedom.
Freedom creates order
Law is a code which has evolved not at the hands of politicians but in the decisions of judges. It is respected in a free society not by the use of force, but because it is based on rules which have grown up and been tested in real life and the values, or the spirit of the law, are closely connected to the moral values of the civilization. Over-government undermines that respect by imposing controls on society which do not conform to people’s inherited sense of right and wrong. Freedom creates order in society. The institutions of a free society give people an interest in keeping the peace, better than any police state or concentration amp.
12. TOLERATION
Toleration is the belief that one should not interfere with behaviour or actions of which one disapproves. Disapproval of particular behaviour
And a refusal to impose ones views on others. Someone cannot be described as tolerant of something of which he approves. It must be distinguished from more indifference, when one has no interest in the moral consequences of the actions of others, or moral relativism, a belief that one morality is s good as any other.
Toleration requires some moral principles, in order both to disapprove of actions and to justify forbearance from interfering. Toleration may take a passive form, a reluctant necessity in order to enable people to live in the harmony with each other, while a more positive toleration may revel in the benefits of diversity.
It is one of the foundations of a civilized society; that one can live with others of very different values and beliefs.
Treats to toleration com 1 - of the extreme left and right, from fundamentalists in their beliefs, in using power. 2 – from political correctness, which believes that many views whether true or not, cause offence and pain to others, such as racial, religious and sexual minorities, and therefore should be banned.
The concept of toleration is new. In the ancient and middle age a society required a high degree of a homogeneity. The earliest was poet John Milton who protested against a parliamentary bill. He provide a principled defense of the freedom to write and publish.
John Locke in his Letter Concerning Toleration 1689, give argument for life, liberty, property and religion. In religion- tolerance is unchristian. The beliefs cannot be changed by force.
Toleration is one important expression of a commitment to individual freedom, where one follows one’s own vision of the good life, which may be very different from that of most other people. Individuals should be autonomous, exercising control over their own lives and circumstances.
- The truth can only be discovered through the free competition of ideas. Personal truth cannot be imposed.
There is a vital distinction between public and private life.
Personal and moral development requires individuals to make choices, both in order to have a better understanding of themselves to recognize the consequences of their actions.
The economic and social progress is dependent on individuals idea, in ways of thinking.
In the toleration is and the Freedom of speech, the right to print, publish, broadcast. . . We might be wrong, the ideas false, opinion is not truth, because the truth will not lead to action if it not challenged.
The toleration are limits.
Literature
Alexis de Toqueville, ‘Democracy in America’
A. Hamilton, J. Madison, J. Jay, ‘The Federalist Papers’
Edmond Burke, ‘Reflection on th Revolution in France’
Francis Fukajama, Trust..
John Locke, ‘A Second Treatise on Government’
F.Hayek, ‘The Constitution of Liberty’
Milton & Rose Friedman, ‘Free to Choose’
Adam Smith, ‘The Wealth of Nations’
Frederic Bastiat, ‘Politikal Economy’
Autorët
Konstantin L. Gjoka ( Qeparoi ) i diplomuar nga Universiteti i Tiranës me titull Inxhinier, me gradë shkencore “Kandidat i Shkencave” po nga ky universitet, me gradën “Doktor i Shkencave” nga universiteti Politeknik Mecovio i Athinës, me Certificate Postdoctoral nga Georgetown University Washington. Antar - Melous Texniko Epimelitirio Eladas; Member New York Academy of Sciences. Nënshtetas Amerikan, banues New York, lindur dhe rritur në familje himariote, me baba ilir e nënë helene.
Ka shkruar, për llogari të New York Center for Studies & Resarch me dhjetra punime, shumë prej të cilave janë botuar në librat e bërë së bashku me studjuesen dhe poeten Eleonora Koka : “Dinjiteti Human,” “ Stuhi në Qendër të Perandorisë,” “Studime.”
Elko – Eleonora Koka, propozuar për të marrë titullin e nderit “Doctor Honoris Causa” në Sociologji, nga De Rada Italian Institut në Amerikë, në bashkepunim me Kingston University R.I. për studimet e kryera në filozofinë e të Drejtës, botuar në librat e saj:
1. Imazhi i Gruas, 2. Dinjiteti Human, 3. Parimet e një Shoqërie të Lirë. Në to shqyrtohen të Drejtat e Gruas, të Drejtat e Individit dhe të Drejtat shtetasve, në shoqërinë e civilizuar liberale demokratike. Shumë studime të Eleonorës janë të pa botuara. Ajo (Elko), në kohën e lirë krijon poezi dhe ka botuar librat: “Perëndimet e Perëndimit me Perënditë”; “Lindje në Prag Perëndimesh”,” Vajzat Pranë e Larg Valëve”.
[1] Këto janë dhënë si kapituj më vete në librin e Elko-s “Dinjiteti Human” që gjendet në Bibliotekën Kombëtare Tiranë, New York Library, N.York Center forAlbanian Studies & Research dhe në internet Amazona
Posted in Blogroll | No Comments »
Michael D.Higgins- Presidenti poet dashamires i Shqiperise
21/02/2012 by admin.
Nga Ndrek Gjini*
Poeti Michael D. Higgins (1941- ) eshte President i Republikes se Irelandes. Ai u zgjodh ne kete post me 11 Nentor te vitit 2011, pas nje referendumi popullor ku ne nje gare me gjashte kandidate te tjere per kete post, ai mori mbi 1milione vota nga gjithsejt 3.1 milione votues te ketij referendumi. Te gjithe kandidatet e tjere per kete post e ngriten fushaten mbi sulme mediatike e sajesa mbi rivalet. Michael D. Higgins nuk sulmoj asnjeri. Te gjitha pyetjeve lidhur me rivalet ai iu pergjigj duke thene, ‘Jane te mire, por une jam me i afte per kete post… dhe rreshtonte arsyet se pse dhe si. Dhe fitoi bindshem.
Te gjith rivalet e uruan dhe kjo histori u mbyll me kaq. Higgins ka nje karriere te gjate si politikan. Ai eshte poet, sociolog, aktivist i te drejtave te njeriut, profesor universiteti, etj. Ka udhehequr Partine Laburiste te Irelandes per shume e shume vite.
Ka qene Minister Kulture per disa vite. Deputet pa nderprerje qe ne vitet 1980, etj. Ai, pavarsisht gjithe ketyre posteve gjithnje ka jetuar ne qytetin ku u rrit dhe u shkollua; ne Galway. Kjo deri ne diten kur mori positn e Presidentit te Repubikes dhe ligji e detyronte te jetonte ne pallatin presidencial ne Dublin. Higgins njihet nder te tjera edhe si dashamires i Shqiperise dhe shiptareve. Ai besoj eshte zyrtari i larte, i vetem ne Evrope, qe ka takuar me shume shqiptare dhe diskutuar me to per hallet dhe shqetesimet qe kane. Per kete mund te sjell me dhjetra episode. Por nuk eshte ky qellimi i ketij shkrimi.
Mbrojtja qe Higgins i ka bere ne Parlamentin Irlandez shoqates humanitare ‘Irish Friends of Albania’ (Miqte Irlandez te Shqiperise), dhe pjesemarrjen e tij ne takimet vjetore te kesaj shoqate, jane fakti me mbreselenes ne kete perkrahje dhe perkujdesje te tij ndaj Shqiperise dhe shqiptareve. Para se te behej president Higgins pati planifikuar te bente nje nderhyrje kirurgjikale ne kembe, ne njerin nga spitalet e Galway. Ishte caktuar muaj dhe data e ketij operacioni. Ai u be President, por nuk harroi te kthehej t’i festonte Krishtelindjet ne qytetin e tij te zemres Galway. Edhe operacionin ne kembe erdhi dhe e kreu ketu ne kete qytet, sic ishte planifikuar muaj me pare, dhe jo ne ndonje klinike speciale ne Londer apo New York. Vitin e kaluar, gjate fushates se zgedhjeve per presidenciale nje taksist me tha: ‘Do votoj per Michael D. Higgins’. ‘Pse?, e pyeta une. ‘Oh e kam derguar me dhjetra here tek stacioni i trenit apo dhe ne shtepine e tij, me taksine time’, m’u pergjigj ai. ‘Eshte njeri i thjeshte, jemi kenaqur duke biseduar me te’, me tha taksisti. Kjo deklarate e tij flet shume, dhe nuk ka nevoje per koment. Michael D. Higgins eshte sot President i Republikes se Irelandes. Une, ate dite i premtova, ashtu kot, ketij taksisti se e vetmja gje qe une mund te bej per zotin Higgins eshte te votoj per te, dhe t’i perkthej disa vjersha te tij ne shqip.
Dhe e mbajta fjalen. Votova. Dhe vjershat e perkthyera nga libri i Higgins i dergova tek ‘Fjala e Lire’. Keshtu lexuesi shqiptar ka mundesine ta njohe me mire shpirtin e madh te ketij Presidenti poet; te ketij dashamiresi te Shqiperise dhe shqiptareve . Faleminderit.
*MA, National University of Ireland Galway, Ireland.
Nga libri me poezi “Stine e thate” i Michael D. Higgins
Poezi
Pluhur yjor
Pluhur yjor ne jemi
formuar prej avujsh dhe grimcash
nga krijimi dhe shuarja e galaksive.
Ne jemi ato thermijat e vockela te kozmosit tone
ikur nga mbetjet e shtratit te memories
vjedhurazi,duke ecur gjithmone ne drejtim te imazhit tone,
te shpresave te parealizuar, dhe duke u venitur.
Premtimi per persosjsen tone akoma te parealizuar ekziston ende
megjithese i vaket.
Ne kete levizje ne e gjejme shpetimin
berenda qelizes se arsyes.
Prej ketij lloj burgu
degjohet vajtimi yne
c’ka tregon se ne nuk jemi vec femijet e arsyes.
Shikimin kemi hedhur nga trojet e shpirtit.
Trubullirat e se tashmes jane terhequr.
Mish-mashi i gjerave qe jane pertej
kohes dhe hapsires jehon.
Dyshimi na fton ne nje udhetim
per te dale kunder sigurive te rreme
te bera me pune te pakta dhe metoda te primitive.
Nje predikim te pervajshem
do te mbajne fjalet tona te debuara
si ushtima te nje profecie te humbur.
Thelle brenda vetes e degjojme ate thirrje
qe na dhuron me shume se ngushellim
duke krijuar nje histori te re te nje kohe te re
dhe hapsire te mrekulleshme.
Premtim i nje lumturie ende te palindur
krijuar nga pluhuri yjor.
Nje stine e thate
Po vjen nje erresire
e cila s’e mbart apak vlagen e ndonje shenje drite.
Eshte nje erresire e thate qe kercenon,
Erresire e nje kohe shkretetire.
Mungojne fjalet e majftueshme per te ndezur zjarrin
e shqisave.
Ka pllakosur nje heshtje
qe bujarisht terrin e mirepret
atje ku hijet e gjerave te se shkuares
fluturojne njera pas tjetres
duke trembur kujtesen
qe gati sa s’po i ndalet fryma
ne kete kohe te pajete.
Dhe nga bredesia e kesaj kohe pa ajer
nje ofshame gjigande del
nga permallimi i madh.
Eshte ofshama e dhimbjes se nje fillimi te ri
per fjalen
per dashurine
per shpresen.
Kur qetesia thyhet
britmat dhe lutjet nen ze
drejtuar nje Perendie
qe hesht si lis i thate
mbushin ajrin.
Ne kete ajer te thate
pa pergjigje mbeten keto britma dhe lutje.
Dhe ne kete kohe te paimagjinueshme
kur planetet vdesin
nuk do te kete me gjurme
te kohes se vjeter te fjaleve.
Gjithcka do te jete rikthyer
ne pluhur
prej nga dhe ishte krijuar.
Ne keto memente gjysmedrite
ne duhet temos kemi frike te derdhim lot
per erresiren qe po vjen.
Dhe nga vlaga e ketyre loteve
do te shpertheje nje ndricim i forte
i shqisave
me te cilat ne mundemi te endrrojme
per hapsiren e perbashket njerzore qe ndame
ne kohen qe na u dha per ta jetuar
Ne kete muzg do te ndodhe qe
te pafrymet
do te kerkojne njeri-tjetrin
duke vajtuar per fjalet e humbura te dashurise,
qe s’arriten te thuhen ne kohen e nderrimit te stineve.
Duke krijuar nje trishtim te thelle
nje kete erresire te pashprese.
Por ne kete gjysmedrite le te kendojme,
te gezojme
dhe te qajme gjithashtu
me ndershmeri
per ato fjale te humbura
qe nuk u thane,
per dashurite e pafat,
per duart e thata
qe s’u shternguan e as s’u puthen.
Ne mes stineve po presim.
Kohe e thate po na fton
dhe bukuria e gjerave te thjeshta
behet e cmuar.
Lulet nuk celin
per sa kohe qe ne me habi veshtrojme bimet e keqija.
Sepse ne rrenjet e ketyre bimeve tani te vleresuara
ne kete pritje tonen midis stineve
nuk ka vec pluhur
por dhe ca fara mjaft te bukura
te shperndara ne kete shtrese te holle te dheut
fara te shpreses e cila mund te mbijetoje
edhe ne kohen pa ajer.
Dhe askush nuk e di
nese ne hapsiren pafund
do te flitet ndojehere
apo dhe as te kujtohet
fakti qe ne u perpoqem te bejme nje history
me arsye arrogante
ne nje kohe normale.
Ne fund te fundit
ne jemi te etur per shprese
dhe per nje vendbanim te ri
per frymen e shpritit.
Sepse ne vendbanimin e shpirtit
nje jete e re mund rilinde perseri
me rregulla te reja loje
per mendjet dhe fjalet.
Kjo eshte lutja jone
ne kete prag erresire.
Nuk eshte zbraztia
ajo qe pret
pertej erresires
por hapsira e dashurise se perjetshme.
Lutja jone e fundit
eshte thene
brenda kesaj
heshtje te mirepritur.
Ne fillim 1
Ne fillim qe Fjala
por Fjala nuk qe fillimi.
Kur nen ndikimin e rregullave
qe u vendosen ne kohe te dhunshme
drita u venit
grimcat qe u shperndane ne erresire
nuk u veteorganizuan ndryshe
vecse ne formen e mosarsyes.
Nuk qe fillimi pa rregulla
dhe as fjala ajo qe kerkoj rregulla ne fillim.
Fjala qe ne formen e mosarsyes
pertej veshtrimit dhe frymemarrjes.
Ishte nje erresre e thelle dhe rremuje e plote
kur Fjala erdhi.
Ajo klithma e pare per ndihme
eshte fillimi
i nje nenshtrimi te gjate
i cili nuk krijohet lehtesisht.
Lufta per te rigjetur heshtjen
do te jete e pambarim.
Veshrtimi qe i parapriu fjales
si fantazem do shfaqet.
Fryma qe e ndermjetesoi
here pas here do leshoje
nje klithme pikellimi apo dashurie.
Dhe, nese ne me dobesine tone
i ledhatojme fjalet pagdhendura
te ardhura nga kreshtat e thepisura te koheve te gurta
e i bejme rruzare per lutjet tona
ose muzgut te ngopur te nje te Diele i ulerime ,
atehere shpirtrat tane nuk i kendojne
venitjes se drites
dhe as valeve te detit larguar nga bregu.
Fytyra e lodhur
eshte e mbushur me lot.
Jo te bardhe
por te zi,
ne e kerkojme
nje ze nga erresira
e paralindjes se Fjales
dhe premtimin e rreme te qetesise.
Kripa e loteve
eshte arka e kujteses
se fillesave tona detare.
Aty ruhet
psheretima e thelle
e gjithe kohes sone
te humbur ne hapsiren e pafund.
Ne fillim 2
Fryma dhe mushkerite komplotojne
kunder heshtjes se shpirtit
ne interes te mbreterimit te zerit.
Nuk jane vetem fjalet.
Cdo rrokje eshte
nje forme e mejtejshme rrokullisje
larguar nga hapsira e frymemarrjes
qe ndermjeteson per nje moment
para se te dorezohet
tek goja e hapur e dhimbjes fillestare
nen veshtrimin e rrepte te rregullit.
Dhe fjalet rendin pas njera-tjteres
pandalim ne udhetimin e tyre te gjate
drejt nje rrugedalje
te padeshiruar dhe plot pengesa.
Te denuar jemi te lexojme
kujtimin e gjerave te parealizuara.
Shume shpesh ndjejme brerje ne ndergjegje.
Ato gjera te parealizuara na shkaterrojne
dhe e bejne te paafte krejt generaten
ne ndjesite e reja aq te nevojshme
qe jane brumi i fillimit te ri.
Ato momente te humbura kristalizuar
brenda memories
jane nje verejtje
e cila vazhdimisht iu behet
perjetimeve te se tashmes
duke krijuar nje liste strikte
peytjesh,
qortimesh
per ndjesite e humbura.
Pse ne nuk pame nga yjet
bashke
dhe te hidheroheshim
qanim hallet e kendonim
apo ketu nen hene
ne uje te hidheshim
po bashku.
Kurre nuk mund te mohohet fakti
qe ne nuk kemi qene te informuar
rreth asaj qe thelbi asaj cka trashegohet
eshte formuar
nga menyra se si eshte pare rregulli.
Do vdesim, na eshte thene,
te mbyllur brenda ca gjerave te sigurta
jo nga ato qe kemi ndretuar vete,
do biem ne heshtjen e trishtuar
rrethuar nga vec vetvetja.
Duke kerkuar magjine e se ardhshemes
ne krijojme nje kenge
kushtuar mergimit
ne burgun e vetvetes.
Marrim fryme perseri dhe pohojme
se asgje s’eshte e pashmangshme.
Stermundimi yne
nuk eshte thjesht iluzion.
Krijimi i nje bote te re po jep sinjalet e saj.
Drita qe ndricon perseri
erresiren kaotike te fjaleve te humbura
premton sherim
eshte ftese drejt nje ngrehine
e nje vendi te ri te perbashket
te qete
ku nuk kercenon asgje.
Perktheu: Ndrek Gjini
Posted in Blogroll | No Comments »
Himara nr 1 – studim
20/02/2012 by admin.
fjala-e-lire-studim-himara.pdf
Dr. Konstantin Qeparoi, faqe 97-126 libri “Stuhi ne Qender te Perandorise,” botim i NewYork Center for Studies & Research, per 100 vjetorin ne nje shtet me Tiranen.
A. Himara ne lashtesi; B. Nacionalizmi & Politika; C. Izolimi i Himares
Hyrje
Shpella e Qikllopit te Odisese eshte ne detin Jon. Luftetaret e Trojes erdhen ne Himare, Butrint e Spile. Muret e vend-banimeve ne Himare jane 3000 vjecare te stilit dorik. Dorianet e Korinthit e Peloponezit te ikur nga malet e Kaonise para 4000 vjetesh, u rikthyen te evoluar ne shekullin VI, V bc si kolonizatore ne Korfus, Himare, Orikum, Apolloni, Durres, Lezhe. Ne Sicili krijuan kolonine e Himares dhe Panormes.
Posted in Blogroll | No Comments »
ABEDIN MADANI
18/02/2012 by admin.
Gjëm’i zi e kal i bardhë
hingëllin nëpër pazar,
kërkon Abedin Madanë
Popullore
T’ju flas për Abedin Madanin, për kalin e tij të bardhë,
e gjëmëzi?
Nuk ishte kaçak limeresh,
as hero i vetmuar
e inatçi.
Në çetën e Muharrem Rushitit
flamuri bënte hije sipër kokës së tij.
Nishanlli i madh, thonë se ishte.
Tej e tej i çonte plumbat në tri unaza, në tri zemra
koshadhesh
që e ndiqnin.
Thonë, fytyrën e bukur vetullat kaleshe ja ngrysnin.
Vetëm në Cepo, thonë, u çel kur pa Çerçizin!
Kuptohej mirë me kalin. Ishin si një tufan të dy.
Ai tufan rrallë herë kish ndaluar për t’u qetësuar,
rrallë herë Abedini kishte fjetur në krevat, pranë gruas së tij.
( Ajo e ndjente tufanin që vinte nëpër ullinj.)
Po një ditë, duke hequr zvarrë shalën e përmbsur,
duke hingëllitur, duke hingëllitur,
u shfaq nëpër kalldrëmet e pazarit vetëm kali,
i bardhë,
i përgjakur
e gjëmëzi.
Kërkonte të zotin e tij.
Gulçonte me shkrofëtima.
“Mbajeni atë kal, o njerëz, mbajeni atë kalë!”
thërrisnin ata që i therrte hingëllima.
Abedini ishte vrarë. Dhe kali i gjorë,
i prishur mëndsh, si heronjtë e tragjedive,
si një tufan pa torua, pa sinor,
e përhapte gjëmën udhëve dhe pyjeve.
Posted in Blogroll | No Comments »
Fjala e Dr Muhamet Hamiti
18/02/2012 by admin.
fourth-kosovo-independence-anniversary-day_remarks-by-ambassador-muhamet-hamiti-_17feb2012.pdf
Posted in Blogroll | No Comments »
Rrëfehet Arjana Pupa, Nën/ kryetare Lidhjes Demokratike të Korcës:
17/02/2012 by admin.
-Jeta ime mes politikës dhe shoqërisë civile
Intelektualja dhe politikanja Arjana Pupa, është një vajzë korcare e lindur dhe e rritur në një familje autoktone qytetare të Korcës , arësimdashëse dhe e brymosur me edukatë dhe etikë qytetarie. Mbasi mbaron shkollën e mesme profesionale” Demir Progëri” në qytetin e lindjes, ajo do të diplomohej më pas në degën ekonomi. Është nga pioneret e para femra, në qytetin e Korcës, që do të përfshihet në proceset demokratike që në vitin 1991-ë dhe që prej atëhere ajo ka qënë dhe vazhdon të jetë një luftëtare e vendosur e idealeve demokratike. E diplomuar nga Instituti Demokratik Amerikan, për programet “Lidershipi grua në politikë “ dhe “Gruaja në advokasi” do të maturohej politikisht në pjesëmarrjen e e gruas në vendimmmarrje, barazi dhe shoqërinë civile. Si një nga gratë e hekurta të Korcës, në të dy kahet e politikës të djathtë e të majtë, krahas si motrave të saj, -Marieta Pronjari- Zace, Klara Celo, Dr.Prof. Elfrida Zefi, Prof. Jonela Spaho, deputetja Prof. Ledina Alolli, Mariela Stefanllari, -deputetet Olta Xhacka e Mimi Kodheli, -Arjana Pupa është imazhi i gjallë i gruas intelektuale e politikane, që karakterizohet nga modestia e urtësia, përkushtimit të saj në shërbim të promovimit dhe emancipimit të vlerave të gruas korcare në politikë e në shoqërinë shqiptare. Krenare dhe e lumtur për rolin e saj model e pozitiv në të gjitha cështjet sociale e të strehimit në qarkun e Korcës, Arjana na rrëfen rrugën e gjatë të aktivitetit të saj politik e social.
Bisedoi: Raimonda MOISIU
Posted in Blogroll | No Comments »
POETI
17/02/2012 by admin.
Në kujtim të F..
. tregim.
Takova Viktorin dhe, ashtu siç bëjmë çdoherë kur ai vjen në Tiranë, morëm rrugën për te Kafe Shelgu, atje thellë korijeve frushkulluese.
Tryezën pranë dritares së madhe prej druri, ku na pëlqen të ulemi, e gjetëm të lirë dhe, me të zënë vend, Viktori zgjati kryet drejt saj dhe, duke vështruar pemët gjer përtej, tha :
- Ah, kur isha fëmijë, në dhomën time kisha një dritare ja, si kjo, prej druri të pabojatisur, nga ku dukej, si edhe këtu, një korije e bekuar, e cila shtrihej prapa shtëpisë sonë të stërmadhe.Ndonëse tek ajo futesha çdo ditë dhe qëndroja me orë të tëra, duke kundruar lulet e bardha të pemëve në pranverë, gjethet e verdha në vjeshtë, brymën në dimër, diellin që këputej dhe binte si frut i përshenjur mes degëve, në ditët e bymyera të verës; ndonëse jam mekur së dëgjuari këngët e zogjve të pafundmë të saj, këmbyerazi si në koret e lashtë, njëherë në një krah e një herë në krahun tjetër, sot duket sikur mespërmes asaj parajse, nuk jam harbuar asnjëherë, dhe, se gjithçka që kujtoj e sjell ndër mend, s’është gjë tjetër veçse një përftim nga leximi apo rrëfimet e të tjerëve.Cudi…
- Unë them se ke pasur fat me atë korije dhe me atë dritare.Po çfarë po sheh tani; ku je përqendruar ?
- O, që këtu ku jam unë, duket qartë një fole dallëndyshesh, poshtë sprethit të gjërë.Po si nuk e kam vënë re më parë ?
- Do të jetë fare e re ; dallëndyshet sapo janë kthyer nga shtegtimi dhe, me siguri ajo fole është ende e patharë mirë .
- Po, po ; ah si do të çuçurisin të vegjlit e dallëndysheve me të dalë nga vezët, aty në atë shtëpizën e përrallshme; do të çuçurisin e do të nanurisen netëve në një gjumë mjaltë të ëmbël si edhe ai i bebeve !
- Këto korije janë gjithmonë përplot zogj
- Korije që vrungullojnë, që i përfshin era kënga dhe shirat pikëllues. Por tashmë rrëketë e ujërave vrujojnë mespërmes barit si të fshehura dhe, papritur shfaqen e feksin tek varen nëpër rrëpira .
Posted in Blogroll | No Comments »
Poezi rome
17/02/2012 by admin.
Nga DEMIR MUSTAFA
KUSH JANË ROMËT?
Bij të erës.
Kështu i quajnë ndonjëherë ciganët, një popull nomad, atdheu i largët i të cilëve është India veri – perëndimore.
Data e eksodit të parë është e panjohur, por ka të dhëna për praninë e ciganëve në Iran, rreth vitit 1000 dhe më pas, radhazi, në territoret e Perandorisë Bizantine, nga Greqia në Egjipt. Nën presionin e turqve në shekullin XV, romët (ciganët, arixhinjtë), vazhduan marenën e tyre drejt Perëndimit duke kaluar përmes Hungarisë e duke u përhapur në të gjitha shtetet evropiane, në më shumë se 100 vjet.
Gjuha rome është një gjuhë e gjallë që më shumë flitet se shkruhet-nën një kulturë fillimisht orale që ka ende një vlerë themelore për transmetimin e identitetit. Romët e flasin këtë gjuhë në gjithë botën, për t’u kuptuar midis tyre.
Thellësisht paqësor, romët nuk kuptojnë dobinë e luftës dhe të vrasjes.
Krisi ( në gjuhën rome do të thotë “unik”)
Posted in Blogroll | No Comments »